Có một kiểu nội dung đang xuất hiện rất nhiều trên TikTok và YouTube vài năm gần đây: bỏ học để startup, kiếm tiền online hoặc làm giàu nhờ AI mà không cần bằng đại học. Điều đó khiến không ít đàn ông trẻ bắt đầu tin rằng trường lớp đang dần mất giá trị trong thế giới hiện đại.
Nhưng nếu nhìn vào nơi xuất thân của các tỷ phú toàn cầu, bức tranh thực tế lại khác khá xa những gì mạng xã hội thường kể.
Hơn một nửa số tỷ phú trên thế giới hiện tập trung ở chỉ khoảng 20 trường đại học, trong đó Mỹ gần như thống trị tuyệt đối với hàng loạt cái tên quen thuộc như Harvard, Stanford, MIT hay UPenn. Riêng Harvard đã có hơn 130 cựu sinh viên trở thành tỷ phú, bỏ xa phần còn lại của bảng xếp hạng và tạo ra khoảng cách mà nhiều trường gần như không thể thu hẹp.
Điều thú vị là các trường này không đơn thuần dạy sinh viên cách kiếm tiền. Thứ khiến chúng đáng sợ hơn nằm ở hệ sinh thái quyền lực mà chúng tạo ra suốt hàng chục năm.
Khi bước vào Harvard hay Stanford, sinh viên không chỉ gặp giáo sư giỏi mà còn tiếp cận những người có khả năng trở thành CEO, founder startup, chính trị gia hoặc nhà đầu tư lớn trong tương lai. Những mối quan hệ ấy, theo thời gian, thường trở thành tài sản còn giá trị hơn cả kiến thức trong sách vở.
Đó là lý do giới siêu giàu Mỹ gần như luôn xoay quanh vài mạng lưới đại học quen thuộc.
Đặc biệt tại California, nơi Stanford và Berkeley gắn chặt với hệ sinh thái công nghệ của Thung lũng Silicon, sinh viên gần như được đặt ngay cạnh trung tâm quyền lực của nền kinh tế số. Một chàng trai học kỹ thuật có thể tham gia startup từ năm hai đại học, gặp quỹ đầu tư khi chưa tốt nghiệp hoặc xây sản phẩm cho hàng triệu người dùng ngay trong ký túc xá.
Khoảng cách giữa “sinh viên” và “doanh nhân” ở những môi trường đó thực tế rất mỏng.
Điều này cũng lý giải vì sao nhiều đàn ông trẻ hiện nay không còn nhìn đại học theo kiểu truyền thống, tức học để lấy tấm bằng rồi đi làm ổn định. Thay vào đó, họ xem đại học top đầu như một cánh cửa để bước vào cộng đồng tinh hoa, nơi tư duy, tham vọng và cơ hội được đẩy lên ở một cấp độ hoàn toàn khác.
Một chi tiết đáng chú ý khác là châu Á đang nổi lên rất mạnh trong danh sách này. Trung Quốc có tới ba trường xuất hiện trong top 20, trong đó Đại học Chiết Giang và Thanh Hoa đang trở thành “cái nôi” của thế hệ tài phiệt công nghệ mới.
Điều đó phản ánh sự dịch chuyển rất rõ của nền kinh tế toàn cầu. Nếu trước đây giới giàu có thường gắn với dầu mỏ, ngân hàng hay bất động sản, thì hiện tại tài sản lớn nhất thế giới lại nằm ở AI, chip bán dẫn, phần mềm và công nghệ nền tảng.
Bởi vậy, nhóm ngành mà các tỷ phú theo học cũng thay đổi mạnh. Kinh doanh và tài chính vẫn đứng đầu, nhưng kỹ thuật mới là lĩnh vực tăng nhanh nhất trong kỷ nguyên AI. Không phải ngẫu nhiên mà những kỹ sư công nghệ hiện nay được săn đón chẳng khác nào ngôi sao thể thao, đặc biệt tại Mỹ và Trung Quốc.
Điều đáng nói là rất nhiều tỷ phú công nghệ ban đầu học kỹ thuật, sau đó mới chuyển sang học thêm quản trị kinh doanh hoặc xây dựng doanh nghiệp riêng. Điều đó cho thấy công thức thành công của thời đại mới không còn đơn giản là “biết kinh doanh”, mà là biết tạo ra công nghệ rồi biến nó thành tiền.
Đó cũng là lý do hình mẫu đàn ông thành công đang thay đổi rất nhanh trong mắt thế hệ trẻ. Thay vì doanh nhân vest đen xuất hiện cùng siêu xe như một thập kỷ trước, hình tượng được ngưỡng mộ hiện nay lại là founder startup, kỹ sư AI hoặc những người có thể xây dựng sản phẩm ảnh hưởng tới hàng triệu người.
Và phần lớn họ vẫn đi lên từ những môi trường giáo dục cực mạnh.
Tất nhiên, điều đó không có nghĩa cứ học Harvard sẽ trở thành tỷ phú. Nhưng dữ liệu này cho thấy một sự thật khá rõ: môi trường tốt luôn tạo ra xác suất thành công lớn hơn rất nhiều, bởi thứ quyết định tương lai của một người đôi khi không chỉ là năng lực cá nhân, mà còn là những người anh ta được gặp và thế giới anh ta được tiếp xúc từ rất sớm.