Sáng nay tôi quyết định không dùng AI
Tôi không có ý định làm một cuộc thử nghiệm khoa học gì ghê gớm, càng không định chứng minh rằng con người có thể sống tốt hơn nếu quay lại thời kỳ chưa có ChatGPT. Tôi chỉ đơn giản muốn biết: nếu một ngày tôi không dùng bất kỳ công cụ AI nào để làm việc, mọi thứ sẽ diễn ra như thế nào?
Thế là sáng nay, trước khi bắt đầu công việc, tôi tự đặt ra một quy tắc khá đơn giản. Không ChatGPT, không Claude, không Gemini và cũng không nhờ bất kỳ chatbot nào viết hộ, dịch hộ, sửa hộ hay nghĩ ý tưởng hộ. Google, email, Word, PowerPoint và những công cụ thông thường vẫn dùng như cũ, chỉ có AI là bị loại khỏi cuộc chơi.
Tôi đã làm việc nhiều năm trước khi AI phổ biến, nên về lý thuyết, một ngày không có nó chẳng thể khiến tôi bó tay. Thế nhưng chỉ vài tiếng sau, tôi bắt đầu nhận ra vấn đề không nằm ở khả năng làm việc, mà nằm ở thói quen.
Sau 1 thời gian dài dùng AI, tôi đã quen với việc có một cái gì đó nằm bên cạnh để hỏi bất cứ lúc nào.
Viết một email cũng bắt đầu thấy khác
Việc đầu tiên trong ngày là viết một email công việc. Nội dung không quá phức tạp, chỉ vài ý cần trình bày rõ ràng, lịch sự và tránh để người nhận hiểu sai ý.
Nếu là trước đây, tôi có thể mở email rồi gõ luôn. Viết xong đọc lại một lượt, sửa vài câu, kiểm tra người nhận rồi bấm gửi. Đó là một quy trình rất bình thường và tôi đã làm nó không biết bao nhiêu lần.
Nhưng sáng nay, khi ngồi trước màn hình, trong đầu tôi lại xuất hiện một ý nghĩ rất tự nhiên: “Hay là đưa cho ChatGPT viết bản nháp trước?” Tôi phải mất vài giây mới nhận ra mình đang định làm điều đó, trong khi quy tắc của ngày hôm nay là không dùng AI.
Tôi tự viết email từ đầu, và thực ra cũng chẳng khó khăn gì. Cái mất thời gian hơn là tôi phải tự cân nhắc từng câu, tự quyết định nên đưa thông tin nào lên trước, câu nào nên viết mềm đi và chỗ nào cần diễn đạt chính xác hơn.
AI không làm tôi mất khả năng viết email. Nó chỉ khiến tôi quen với việc không phải bắt đầu từ một trang giấy trắng.
Đây là cảm giác tôi gặp đi gặp lại trong suốt ngày hôm đó.
Tìm thông tin bằng cách cũ mới thấy mình đã quen với AI đến mức nào
Công việc tiếp theo cần tìm một số thông tin để phục vụ cho nội dung đang làm. Tôi mở trình duyệt, gõ từ khóa trên Google rồi bắt đầu mở từng kết quả, đọc từng trang và đối chiếu những thông tin liên quan.
Cách làm này chẳng có gì xa lạ. Trước thời AI, chúng ta vẫn làm như vậy hàng ngày và thậm chí còn coi đó là một kỹ năng quan trọng. Muốn tìm được thông tin tốt thì phải biết chọn từ khóa, đọc nguồn, kiểm tra chéo và phân biệt đâu là nội dung đáng tin.
Nhưng sau vài năm quen với chatbot, tôi nhận ra mình đã thay đổi cách tiếp cận vấn đề. Trước đây, khi chưa biết một thứ, tôi sẽ lên Google để tìm. Bây giờ, nhiều lúc phản xạ đầu tiên lại là mở AI và hỏi một câu tương đối rộng, sau đó mới dựa vào câu trả lời để xác định mình cần tìm sâu vào đâu.
Không có AI, tôi phải tự làm toàn bộ bước trung gian đó. Tôi phải tự chia vấn đề thành từng câu hỏi nhỏ, tự xác định từ khóa và tự quyết định thông tin nào đáng đọc trước.
Điều thú vị là AI không nhất thiết thay thế Google trong trường hợp này. Nó giống như một lớp trung gian giúp tôi giảm bớt công sức suy nghĩ ban đầu, đặc biệt khi vấn đề còn khá mơ hồ.
Đến lúc dịch tài liệu, tôi bắt đầu nhớ AI thật sự
Khoảng giữa buổi sáng, tôi phải xử lý một đoạn tài liệu tiếng Anh. Nếu chỉ dịch một vài câu thì tôi hoàn toàn có thể làm bằng tay, nhưng tài liệu dài hơn một chút thì câu chuyện bắt đầu khác.
Tôi phải đọc kỹ từng câu, xác định ngữ cảnh, lựa chọn từ phù hợp rồi đọc lại toàn bộ đoạn sau khi dịch để xem nó có tự nhiên hay không. Có những câu nếu dịch từng chữ thì đúng nghĩa nhưng nghe rất cứng, trong khi nếu viết lại theo cách tự nhiên hơn thì phải suy nghĩ thêm một chút.
Đây vốn là công việc bình thường của con người trước khi AI xuất hiện, nhưng tôi nhận ra mình đã quen với việc có thể đưa cả đoạn văn cho AI và yêu cầu nó dịch trước. Sau đó tôi chỉ cần kiểm tra lại những chỗ quan trọng, chỉnh giọng văn và sửa những thuật ngữ mà mình cho rằng chưa phù hợp.
Sự khác biệt không nằm ở chuyện AI có dịch được hay không. Nó nằm ở chỗ AI đã giúp tôi bỏ qua một phần công việc mang tính cơ học, để dành thời gian cho phần kiểm tra và quyết định cuối cùng.
Khi không có nó, tôi phải tự làm cả hai.
Và đến đây, tôi bắt đầu hiểu vì sao một số người nói rằng AI không khiến họ lười hơn, mà khiến họ khó chịu hơn khi phải làm những việc trước đây vốn rất bình thường.
Sửa văn bản mới là lúc tôi muốn mở ChatGPT nhất
Nếu có một việc khiến tôi phải đấu tranh với thói quen nhiều nhất trong ngày thì đó là sửa văn bản.
Tôi đọc lại những gì mình viết và bắt đầu nhìn thấy những câu hơi dài, những chỗ lặp từ, những đoạn diễn đạt chưa đủ gọn. Có những ý trong đầu rất rõ nhưng khi đưa lên màn hình lại trở nên lòng vòng, và bình thường đây chính là lúc tôi sẽ đưa đoạn văn cho AI rồi yêu cầu nó viết lại cho tự nhiên hơn.
Hôm nay thì không.
Tôi phải tự đọc, tự xóa, tự viết lại rồi lại đọc lần nữa. Có câu tôi sửa đến hai hoặc ba lần mới thấy ổn, trong khi nếu có AI, có lẽ tôi đã có vài phương án để tham khảo chỉ sau vài chục giây.
Nhưng có một chuyện khá thú vị xảy ra. Khi tự sửa, tôi buộc phải hiểu rõ hơn vì sao câu này chưa ổn. Tôi không thể chỉ nhìn một phiên bản AI đưa ra rồi chọn câu nghe hay hơn, mà phải tự xác định vấn đề nằm ở cách dùng từ, cấu trúc câu hay chính ý tưởng mình đang muốn diễn đạt.
Có lẽ đây cũng là lý do tôi không muốn biến AI thành người làm thay toàn bộ công việc viết lách. Nó rất hữu ích khi đóng vai trò một người biên tập hoặc một người cùng trao đổi, nhưng nếu mình luôn giao cho nó nhiệm vụ tìm ra vấn đề thì lâu dần mình có thể quên mất cách tự nhìn thấy vấn đề.
Buổi chiều tôi thử làm PowerPoint mà không nhờ AI
Sau giờ nghỉ trưa, tôi chuyển sang một công việc khác: làm PowerPoint.
Tôi mở một file mới, nhìn vào những nội dung cần trình bày rồi bắt đầu chia chúng thành từng phần. Phần nào nên đưa lên slide đầu, phần nào cần hình ảnh, phần nào chỉ nên giữ lại một vài gạch đầu dòng và phần nào cần nói bằng lời khi thuyết trình.
Đây là một việc hoàn toàn có thể làm bằng tay, nhưng tôi nhận ra AI đã khiến mình quen với một cách làm khác. Chỉ cần đưa nội dung cho nó, tôi có thể yêu cầu đề xuất cấu trúc bài thuyết trình, chia các slide và thậm chí gợi ý cách trình bày.
Không có AI, tôi phải tự quyết định toàn bộ cấu trúc ngay từ đầu. Tôi mất thêm thời gian, nhưng đổi lại tôi hiểu rõ hơn vì sao mình chia bài theo cách đó.
Và tôi bắt đầu nhận thấy một quy luật khá rõ: AI thường giúp tôi tiết kiệm thời gian ở phần khởi động công việc.
Nó chưa chắc làm ra sản phẩm cuối cùng tốt hơn nếu tôi không kiểm tra, nhưng nó giúp tôi vượt qua cảm giác bí ý tưởng ban đầu rất nhanh.
Đọc tài liệu cũng thay đổi khi không có AI
Đến lúc đọc một tài liệu dài, sự khác biệt càng rõ.
Nếu có AI, tôi thường có thể bắt đầu bằng việc hỏi tài liệu này nói về điều gì, những phần nào quan trọng, các luận điểm chính nằm ở đâu và có vấn đề gì cần chú ý. Sau đó tôi mới quyết định nên đọc kỹ phần nào.
Hôm nay tôi phải làm theo cách cũ: mở tài liệu, đọc từ đầu, đánh dấu những đoạn quan trọng, ghi chú và tự tổng hợp lại.
Tôi không cho rằng cách nào hoàn toàn tốt hơn cách nào. Có những tài liệu mà tôi vẫn muốn đọc nguyên bản, đặc biệt khi cần hiểu cách tác giả lập luận hoặc cần kiểm tra từng chi tiết. Trong những trường hợp như vậy, đọc trực tiếp có thể giúp tôi nắm được nhiều sắc thái mà một bản tóm tắt không thể thay thế.
Nhưng nếu mục tiêu chỉ là nhanh chóng hiểu tài liệu đang nói gì thì AI rõ ràng làm ngon hơn. Tôi đã quen với việc nắm được cấu trúc của một tài liệu trong vài phút trước khi quyết định có cần đọc toàn bộ hay không.
Không có AI, tôi phải bỏ nhiều thời gian hơn để tự làm bước phân loại đó.
Đến lúc brainstorm, tôi mới thấy AI đã chen vào đầu mình sâu đến mức nào
Cuối buổi chiều, tôi cần tìm ý tưởng cho một bài viết.
Đây vốn là công việc tôi thích, nhưng cũng là lúc tôi nhận ra mình đã phụ thuộc vào AI theo một cách khá tinh vi. Tôi không nhất thiết nhờ nó viết bài hoàn chỉnh, mà thường dùng nó như một người ngồi đối diện để nói chuyện.
Tôi đưa ra một ý tưởng, nó đưa ra vài hướng. Tôi thấy một hướng chưa ổn thì phản biện, nó tiếp tục mở sang hướng khác. Trong quá trình đó, đôi khi chính những câu trả lời chưa hoàn hảo của AI lại khiến tôi nảy ra một ý tưởng tốt hơn.
Hôm nay không có người đối diện ấy.
Tôi ngồi trước màn hình, tự viết ra vài ý tưởng rồi tự phản biện chúng. Một ý tưởng bị loại vì quá cũ, một ý tưởng khác không đủ dữ liệu, ý tưởng thứ ba nghe có vẻ ổn nhưng không biết triển khai từ đâu.
Tôi vẫn tìm được hướng đi cuối cùng, chỉ là quá trình đó chậm hơn rất nhiều.
Và đây là lúc tôi nhận ra AI không chỉ đang giúp tôi làm việc, mà còn đang tham gia vào cách tôi khởi động quá trình suy nghĩ.
Đó là một khác biệt khá lớn.
Không có AI, tôi vẫn tìm được lỗi
Việc cuối cùng trong ngày là kiểm tra lại một số lỗi trong nội dung.
Tôi từng nghĩ đây là một công việc AI hỗ trợ rất tốt, bởi con người thường dễ bỏ qua lỗi trong chính thứ mình vừa viết. Đọc đi đọc lại một đoạn văn nhiều lần, não có xu hướng tự động nhìn thấy điều mình nghĩ rằng mình đã viết thay vì thực sự nhìn thấy từng chữ trên màn hình.
Hôm nay tôi phải tự kiểm tra.
Tôi đọc chậm hơn, chia văn bản thành những phần nhỏ hơn và ở một số đoạn còn đọc thành tiếng để phát hiện những câu nghe không tự nhiên. Cách này chậm hơn nhưng vẫn hiệu quả.
Điều đó khiến tôi nghĩ rằng có lẽ AI không lấy đi khả năng của chúng ta. Nó chỉ làm cho ngưỡng chấp nhận sự bất tiện của chúng ta thấp xuống.
Một công việc trước đây mất 20 phút, nếu bây giờ có thể làm trong 5 phút thì sau một thời gian, 20 phút bỗng trở thành thứ khiến chúng ta khó chịu. Không phải vì 20 phút đó quá dài, mà bởi chúng ta đã biết có một cách khác nhanh hơn.
Sau một ngày, tôi vẫn làm được mọi thứ
Đến cuối ngày, tôi vẫn hoàn thành công việc.
Không có AI, tôi không trở thành một người bất lực trước màn hình. Email vẫn được gửi, thông tin vẫn được tìm, tài liệu vẫn được dịch, văn bản vẫn được sửa, PowerPoint vẫn hoàn thành và những lỗi cần tìm vẫn được phát hiện.
Chỉ có một chuyện thay đổi rất rõ: mọi thứ mất nhiều thời gian hơn và đòi hỏi tôi phải chủ động suy nghĩ nhiều hơn.
Nếu đây là một bài kiểm tra xem con người có thể làm việc mà không có AI hay không thì câu trả lời của tôi khá đơn giản: có.
Nhưng nếu câu hỏi là sau vài năm dùng AI, chúng ta có còn làm việc theo đúng cách trước đây hay không thì câu trả lời là: không.
Cái AI thay đổi có khi không phải công việc, mà là phản xạ của chúng ta
Trước khi có chatbot, khi gặp một vấn đề khó, chúng ta thường phải tự ngồi với nó một lúc. Không biết viết gì thì cứ viết thử vài dòng, không biết tìm gì thì thử vài từ khóa, không hiểu tài liệu thì đọc lại, bí ý tưởng thì ngồi nghĩ tiếp.
Khoảng thời gian đó đôi khi rất khó chịu, nhưng nó cũng là một phần của quá trình làm việc.
Sau khi AI xuất hiện, một lựa chọn khác được đặt ngay trước mặt chúng ta: hỏi nó trước.
Không biết viết → hỏi AI.
Không biết bắt đầu → hỏi AI.
Không hiểu → hỏi AI.
Cần ý tưởng → hỏi AI.
Cần sửa → hỏi AI.
Cần kiểm tra → hỏi AI.
Vấn đề không nằm ở việc những thao tác đó tốt hay xấu. Chúng thực sự có thể giúp công việc nhanh hơn rất nhiều và trong nhiều trường hợp còn mở ra những cách tiếp cận mà một người làm việc một mình khó nghĩ ra.
Điều tôi thấy đáng suy nghĩ là từ một công cụ chúng ta chủ động mở lên, AI đang dần trở thành thứ chúng ta vô thức tìm đến mỗi khi gặp một khoảng trống trong suy nghĩ.
Đó mới là thay đổi lớn.
Tôi không nghĩ mình cần bỏ AI
Sau thử nghiệm hôm nay, tôi không có ý định xóa ChatGPT khỏi máy, cũng chẳng thấy cần phải chứng minh rằng làm việc không có AI mới là cách làm việc “đúng”.
Ngày mai tôi vẫn sẽ dùng AI như bình thường. Tôi sẽ dùng nó khi cần brainstorm, khi muốn kiểm tra một đoạn văn, khi cần nhìn vấn đề từ một góc khác hoặc khi có những công việc lặp đi lặp lại mà máy làm nhanh hơn con người.
Nhưng có lẽ tôi sẽ thỉnh thoảng tự cho mình một ngày như hôm nay.
Không phải để chống lại AI, mà để kiểm tra xem mình còn tự làm được đến đâu.
Tôi nghĩ điều quan trọng không phải là chúng ta có dùng AI hay không. Quan trọng hơn là khi AI không có mặt, chúng ta vẫn có thể tự suy nghĩ, tự viết, tự tìm hiểu và tự giải quyết vấn đề mà không cảm thấy cả ngày làm việc bỗng nhiên mất phương hướng.
Anh em thử một ngày xem sao
Nếu anh em đang dùng AI mỗi ngày, thử làm một thí nghiệm nhỏ xem sao. Chọn một ngày làm việc và tắt toàn bộ chatbot, còn Google, Word, Excel, PowerPoint, email và những công cụ bình thường vẫn dùng như cũ.
Đừng biến nó thành cuộc thi xem ai giỏi hơn AI. Cũng đừng cố làm mọi thứ thủ công chỉ để chứng minh mình không cần công nghệ, bởi mục tiêu của thử nghiệm này đơn giản hơn nhiều: xem AI đã trở thành một phần trong thói quen suy nghĩ của mình đến mức nào.
Có thể anh em sẽ phát hiện ra mình vẫn làm việc rất tốt. Cũng có thể anh em sẽ thấy mình liên tục đưa tay tìm một cái tab quen thuộc, rồi chợt nhớ ra hôm nay mình đang thử sống thiếu nó.
Tôi đã có cảm giác đó vài lần trong ngày hôm nay.
Sau tất cả, câu hỏi có thể không phải là “Một ngày không có AI, anh em còn làm việc được không?”
Mà là: “Sau khi đã quen có AI bên cạnh, anh em còn muốn làm việc theo cách cũ nữa không?”