Một câu hỏi xuất hiện trong đầu tôi ngày càng thường xuyên hơn khi bước qua tuổi 30.
Không phải những câu hỏi lớn kiểu “ý nghĩa cuộc sống là gì?” hay “hạnh phúc thực sự là gì?”. Chỉ là một câu hỏi rất đơn giản nhưng lại khó trả lời hơn tôi tưởng: cuộc sống hiện tại của mình có thực sự là thứ mình lựa chọn, hay chỉ là thứ mình vô thức đi theo vì mọi người đều mong đợi như thế?
Tôi nghĩ rất nhiều người từng trải qua cảm giác đó. Bạn thức dậy vào một buổi sáng hoàn toàn bình thường, đi làm, trả lời email, thanh toán hóa đơn, lên kế hoạch cho cuối tuần rồi bất chợt nhận ra mình đã sống theo một quỹ đạo nào đó quá lâu đến mức không còn nhớ chính xác vì sao nó bắt đầu.
Có những lựa chọn chưa bao giờ thực sự là lựa chọn
Khi còn nhỏ, chúng ta thường được hỏi muốn trở thành ai khi lớn lên.
Nghe có vẻ như một câu hỏi về tự do, nhưng nhìn lại tôi nhận ra phần lớn câu trả lời khi ấy được hình thành từ những gì người lớn xung quanh đánh giá là tốt. Làm bác sĩ thì tốt. Làm kỹ sư thì tốt. Làm giáo viên thì tốt. Làm những công việc ổn định, có thu nhập đều đặn và được xã hội công nhận thì tốt.
Điều đó không sai. Vấn đề là rất ít người trong chúng ta có đủ trải nghiệm ở tuổi đó để biết bản thân thực sự muốn gì. Chúng ta thường chọn giữa những lựa chọn đã được chuẩn bị sẵn chứ không phải giữa những khả năng vô hạn như mình vẫn nghĩ.
Nhiều năm sau, khi nhìn lại, tôi mới nhận ra có những ngã rẽ quan trọng trong đời mình được quyết định nhiều hơn bởi kỳ vọng của người khác thay vì tiếng nói bên trong chính mình.
Cuộc sống có một kịch bản mặc định
Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy xã hội luôn tồn tại một kịch bản ngầm mà hầu hết mọi người đều được khuyến khích đi theo.
Học hành chăm chỉ. Tìm công việc ổn định. Mua nhà. Kết hôn. Sinh con. Thăng tiến. Tiết kiệm. Nghỉ hưu. Không có gì sai trong chuỗi sự kiện đó. Thực tế, nó mang lại sự ổn định và an toàn cho rất nhiều người.
Nhưng điều thú vị là rất ít ai dừng lại để hỏi liệu đó có thực sự là điều họ muốn hay không. Nhiều người chỉ đơn giản tiếp tục bước đi vì đó là con đường quen thuộc nhất, giống như việc đi theo đám đông trong một nhà ga đông đúc mà không kiểm tra lại xem mình có đang đi đúng hướng hay không.
Và đôi khi, phải đến khi đạt được thứ mình từng theo đuổi suốt nhiều năm, người ta mới nhận ra cảm giác trống rỗng kỳ lạ khi đứng ở đích.
Chúng ta dễ nhầm lẫn giữa thành công và sự phù hợp
Một trong những cái bẫy lớn nhất của tuổi trưởng thành là việc đồng nhất thành công với hạnh phúc.
Có những người đạt được gần như mọi thứ xã hội xem là đáng mơ ước. Công việc tốt. Thu nhập cao. Nhà đẹp. Xe đẹp. Nhưng bên trong họ vẫn cảm thấy có điều gì đó không đúng.
Tôi từng gặp những người như vậy. Họ không bất hạnh theo nghĩa thông thường. Họ chỉ có cảm giác mình đang sống cuộc đời của một phiên bản khác. Một phiên bản được xây dựng từ kỳ vọng, từ lời khuyên, từ áp lực vô hình của gia đình, bạn bè và xã hội.
Điều khó chịu nhất là từ bên ngoài, không ai hiểu vì sao họ lại cảm thấy như thế. Bởi nhìn theo mọi tiêu chuẩn thông thường, họ đã “thành công”.
Mạng xã hội khiến câu chuyện còn phức tạp hơn
Ngày trước, chúng ta chủ yếu so sánh mình với những người sống gần mình.
Ngày nay, chúng ta so sánh bản thân với hàng nghìn người mỗi ngày mà không nhận ra điều đó. Một người bạn mua nhà. Một người khác vừa đi du lịch châu Âu. Một người cùng tuổi vừa được thăng chức. Một người nào đó đang xây dựng doanh nghiệp riêng.
Mỗi lần lướt mạng xã hội, chúng ta lại nhận thêm những định nghĩa mới về việc cuộc sống “nên” trông như thế nào.
Vấn đề là những kỳ vọng đó tích tụ dần dần. Sau một thời gian, rất khó phân biệt đâu là điều mình thực sự muốn và đâu là điều mình chỉ muốn vì đã nhìn thấy nó đủ nhiều lần trên màn hình điện thoại.
Một dấu hiệu đơn giản để tự kiểm tra
Có một câu hỏi mà tôi khá thích.
Nếu không ai biết bạn đang làm gì, bạn có vẫn muốn làm điều đó không?
Nếu không ai nhìn thấy chiếc xe bạn mua, bạn có vẫn muốn mua nó không? Nếu không ai biết chức danh công việc của bạn, bạn có vẫn muốn công việc đó không? Nếu không ai bấm thích hay bình luận, bạn có vẫn dành thời gian cho những thứ mình đang theo đuổi không?
Tôi không nghĩ câu hỏi này có thể trả lời mọi thứ. Nhưng nó giúp bóc tách khá nhiều lớp kỳ vọng mà chúng ta vô tình mang theo trong cuộc sống.
Đôi khi thứ còn lại sau khi loại bỏ ánh nhìn của người khác mới là thứ gần nhất với mong muốn thật sự của bản thân.
Không ai hoàn toàn tự do khỏi kỳ vọng
Điều quan trọng là tôi không tin có ai sống hoàn toàn tách biệt khỏi mong đợi của người khác.
Chúng ta đều chịu ảnh hưởng từ gia đình, văn hóa, cộng đồng và những người mình yêu quý. Một phần trưởng thành là học cách dung hòa giữa trách nhiệm với người khác và trách nhiệm với chính mình.
Vấn đề không nằm ở việc loại bỏ mọi kỳ vọng. Vấn đề nằm ở việc nhận ra đâu là kỳ vọng mình chấp nhận một cách tự nguyện và đâu là kỳ vọng mình đang gánh chỉ vì sợ làm ai đó thất vọng.
Đó là hai chuyện rất khác nhau.
Có lẽ câu trả lời thay đổi theo từng giai đoạn
Tôi không nghĩ đây là câu hỏi có thể trả lời một lần rồi xong.
Ở tuổi 20, câu trả lời có thể khác tuổi 30. Tuổi 40 lại khác tuổi 50. Chúng ta thay đổi, hoàn cảnh thay đổi và những thứ từng quan trọng cũng thay đổi theo.
Có thể điều tốt nhất không phải là cố tìm ra một câu trả lời cuối cùng. Có thể điều quan trọng hơn là thỉnh thoảng dừng lại và tự hỏi lại câu hỏi đó.
Bởi vì cuộc sống thường trôi rất nhanh. Nhanh đến mức đôi khi một ngày nào đó bạn nhìn lại và nhận ra mình đã dành mười năm để leo lên một cái thang mà chưa bao giờ kiểm tra xem nó đang tựa vào đúng bức tường hay không.
Và nếu có điều gì đáng sợ hơn thất bại, có lẽ đó là thành công trong một cuộc đời mà ngay từ đầu mình chưa từng thực sự muốn sống.