Có cảm giác vài năm gần đây mùa hè không còn giống mùa hè mà con người từng quen thuộc nữa. Cái nóng giờ không chỉ đơn thuần là khó chịu hay oi bức, mà bắt đầu mang đến cảm giác cực đoan và ngột ngạt như thể cả thế giới đang bị đặt dưới một chiếc lò khổng lồ. Từ châu Âu, Mỹ cho đến châu Á, những kỷ lục nhiệt độ liên tục bị phá vỡ. Có nơi mặt đường nóng đến mức biến dạng, có nơi người dân được cảnh báo không nên ra ngoài vào ban ngày vì nguy cơ sốc nhiệt.
Ở Việt Nam, nhiều thành phố vừa trải qua những ngày hơn 40 độ C với cảm giác bỏng rát kéo dài từ sáng đến tối. Nhưng điều đáng sợ là hiện tượng này không còn xuất hiện riêng lẻ nữa. Nó đang diễn ra gần như đồng thời ở rất nhiều khu vực trên thế giới.
Và thứ khiến giới khoa học lo lắng nhất không phải một mùa hè quá nóng, mà là khả năng đây đang dần trở thành “trạng thái bình thường mới” của Trái Đất.
Trái Đất đang nóng lên nhanh hơn con người tưởng tượng
Trong suốt nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã liên tục cảnh báo về biến đổi khí hậu, nhưng có lẽ đến vài năm gần đây con người mới bắt đầu thật sự cảm nhận rõ điều đó trong đời sống hằng ngày. Những đợt nóng cực đoan xuất hiện dày đặc hơn, kéo dài hơn và xảy ra ở cả những nơi vốn trước đây có khí hậu ôn hòa.
Nguyên nhân lớn nhất đến từ lượng khí nhà kính tích tụ ngày càng nhiều trong khí quyển sau hàng trăm năm công nghiệp hóa. Khi con người đốt than, dầu mỏ và khí đốt với quy mô khổng lồ, lượng carbon dioxide bị giữ lại trong bầu khí quyển cũng tăng mạnh. Những lớp khí này hoạt động giống như một chiếc chăn vô hình bao quanh Trái Đất, giữ nhiệt từ mặt trời lại thay vì để chúng thoát ra ngoài không gian.
Điều đáng sợ nằm ở tốc độ nóng lên ngày càng nhanh. Nếu trước đây nhiệt độ toàn cầu tăng khá chậm, thì hiện tại tốc độ ấy gần như đã tăng gấp đôi so với vài thập kỷ trước. Các dữ liệu khí hậu mới nhất cho thấy nhiệt độ trung bình toàn cầu đang tiến rất sát ngưỡng 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, giới hạn từng được xem là “lằn ranh đỏ” trong Hiệp định Paris về khí hậu.
Nghe qua có vẻ chỉ là vài độ C nhỏ bé, nhưng với hệ thống khí hậu toàn cầu, đó lại là sự thay đổi cực kỳ lớn. Nó đủ để làm biến đổi dòng hải lưu, thay đổi mô hình gió và khiến những hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày đặc hơn rất nhiều.
El Nino giống như đổ thêm dầu vào lửa
Nếu biến đổi khí hậu là phần nền khiến Trái Đất nóng dần lên qua từng năm, thì El Nino lại giống như cú tăng tốc khiến mọi thứ trở nên dữ dội hơn.
El Nino là hiện tượng nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nóng lên bất thường. Khi điều này xảy ra, các mô hình gió và hoàn lưu khí quyển toàn cầu cũng bị đảo lộn theo. Hệ quả là nhiều nơi trên thế giới bắt đầu xuất hiện thời tiết cực đoan hơn bình thường, bao gồm hạn hán, nắng nóng và cháy rừng.
Điều khiến năm 2026 trở nên đáng lo là El Nino đang quay trở lại đúng lúc nền nhiệt toàn cầu vốn đã ở mức rất cao. Khi hai yếu tố này cộng hưởng với nhau, các đợt nóng không còn chỉ là cảm giác oi bức thông thường nữa mà trở thành những “đợt nhiệt cực đoan” có thể gây nguy hiểm trực tiếp tới sức khỏe con người.
Đó là lý do nhiều quốc gia châu Âu vốn nổi tiếng mát mẻ cũng bắt đầu trải qua các đợt nóng hơn 35 độ C. Những nơi không quen với nhiệt độ quá cao thường chịu ảnh hưởng nặng nề hơn vì cơ sở hạ tầng, hệ thống điện và cả thói quen sinh hoạt chưa được thiết kế để chống chịu kiểu thời tiết này.
Vòm nhiệt đang biến nhiều thành phố thành chiếc nồi hấp khổng lồ
Một trong những hiện tượng được nhắc đến nhiều nhất gần đây là “vòm nhiệt” hay heat dome. Nghe có vẻ xa lạ nhưng đây lại là thứ khiến nhiều thành phố trở nên nóng kinh khủng suốt nhiều ngày liên tiếp.
Hiểu đơn giản, vòm nhiệt là hiện tượng áp suất cao giữ khối không khí nóng bị mắc kẹt ở một khu vực trong thời gian dài. Lớp không khí nóng ấy bị nén xuống thấp, khiến nhiệt độ tiếp tục tăng lên mà không có mưa hay gió đủ mạnh để giải nhiệt.
Khi vòm nhiệt xuất hiện, bầu trời thường rất ít mây, nắng chiếu liên tục từ sáng đến tối và nhiệt lượng gần như bị “nhốt” lại trong thành phố. Hiệu ứng bê tông, nhựa đường và xe cộ đông đúc càng khiến đô thị trở thành những chiếc lò nung khổng lồ.
Đó cũng là lý do nhiều người cảm thấy nhiệt độ thực tế ngoài đường luôn khắc nghiệt hơn con số hiển thị trên dự báo thời tiết. Có những ngày nhiệt kế ghi 39 độ C nhưng cảm giác ngoài trời có thể vượt xa mức đó rất nhiều.
Điều đáng sợ nhất là con người đang dần phải học cách sống chung với nó
Có lẽ điều khiến giới khoa học lo lắng không còn là câu hỏi liệu những đợt nóng cực đoan có tiếp tục xuất hiện hay không. Họ đang bàn tới chuyện chúng sẽ đến nhanh tới mức nào và con người có thích nghi kịp hay không.
Nắng nóng giờ không chỉ gây khó chịu mà đã trở thành một vấn đề y tế và kinh tế toàn cầu. Hàng trăm nghìn người tử vong mỗi năm vì các nguyên nhân liên quan tới nhiệt độ cao. Mùa màng thất thu, lưới điện quá tải, cháy rừng lan rộng và tình trạng thiếu nước bắt đầu xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới.
Điều đáng buồn là phần lớn những gì đang diễn ra thực chất đã được cảnh báo từ rất lâu. Nhưng biến đổi khí hậu luôn là kiểu khủng hoảng mà con người thường chỉ thật sự sợ hãi khi nó xuất hiện ngay trước mắt mình.
Có thể vài năm trước, chuyện Trái Đất nóng lên vẫn còn là thứ gì đó khá xa xôi với nhiều người. Nhưng lúc này, khi bước ra đường giữa những đợt nóng ngột ngạt kéo dài, có lẽ ai cũng bắt đầu cảm nhận rõ rằng thế giới thật sự đang thay đổi.