Khi nhắc tới những con người làm thay đổi cách nhân loại nhìn về vũ trụ, cái tên Galileo Galilei gần như luôn được đặt ở vị trí đặc biệt nhất. Ông không chỉ là nhà khoa học vĩ đại của thời kỳ Phục Hưng mà còn là người đầu tiên khiến con người thực sự nhìn thấy bầu trời theo cách hoàn toàn khác. Trước thời của Galileo, phần lớn nhân loại vẫn tin rằng vũ trụ là một hệ thống hoàn hảo, bất biến và mọi thiên thể đều quay quanh Trái Đất. Nhưng chỉ bằng niềm đam mê gần như ám ảnh với những vì sao, Galileo đã khiến cả thế giới buộc phải đặt lại câu hỏi về mọi thứ họ từng tin suốt hàng nghìn năm.
Điều đáng nói là Galileo không bắt đầu như một “kẻ nổi loạn” chống lại tri thức cũ. Ông đơn giản chỉ là một con người bị mê hoặc bởi bầu trời đêm. Càng quan sát các thiên thể, ông càng cảm thấy những lời giải thích đương thời chứa đầy mâu thuẫn. Chính sự tò mò ấy đã thôi thúc Galileo lao vào hành trình chế tạo và cải tiến kính viễn vọng, thứ sau này trở thành công cụ mở ra cuộc cách mạng thiên văn học lớn nhất lịch sử nhân loại.
Galileo không chấp nhận bầu trời “hoàn hảo” như người ta vẫn nghĩ
Vào đầu thế kỷ 17, tư tưởng của Aristotle vẫn ảnh hưởng rất mạnh tới giới triết học và khoa học châu Âu. Theo quan niệm ấy, bầu trời là thế giới hoàn hảo, vĩnh cửu và không bao giờ thay đổi. Các hành tinh, ngôi sao hay Mặt Trăng đều được xem như những vật thể tinh khiết tuyệt đối, khác hoàn toàn thế giới đầy biến động của con người dưới mặt đất.
Nhưng rồi vào năm 1604, Galileo quan sát thấy sự xuất hiện của một ngôi sao mới cực sáng trên bầu trời. Đây là hiện tượng khiến nhiều học giả thời đó lúng túng vì nếu bầu trời là bất biến, làm sao lại có “ngôi sao mới” xuất hiện.
Để bảo vệ học thuyết cũ, nhiều triết gia cho rằng thiên thể ấy thực chất nằm gần Trái Đất hơn Mặt Trăng chứ không thuộc về vũ trụ xa xôi. Một số người thậm chí còn đưa ra giả thuyết rằng ngôi sao vốn tồn tại từ lâu nhưng bị che khuất phía sau một lớp “thiên cầu pha lê” vô hình.
Galileo không tin vào những lời giải thích đó.
Sau nhiều lần quan sát từ các vị trí khác nhau, ông nhận ra ngôi sao gần như không thay đổi vị trí trên nền trời. Điều này khiến ông kết luận rằng thiên thể ấy nằm ở khoảng cách rất xa, vượt ngoài phạm vi của Mặt Trăng. Đây là nhận định táo bạo bởi nó đồng nghĩa bầu trời không hề bất biến như người ta từng tin tưởng suốt hàng thế kỷ.
Điều thú vị là nhiều thế kỷ sau, thuyết tương đối của Albert Einstein mới giải thích được một hiện tượng tương tự gọi là “thấu kính hấp dẫn”, nơi ánh sáng từ các thiên thể xa xôi bị bẻ cong bởi trường hấp dẫn và bất ngờ hiện ra trước mắt con người.
Nhưng ở thời của Galileo, ông gần như đang chiến đấu một mình với cả hệ thống tư tưởng cũ kỹ của châu Âu.
Niềm đam mê khám phá khiến Galileo tạo ra kính viễn vọng
Năm 1609, Galileo nghe tin tại Hà Lan có một người tên Hans Lippershey vừa chế tạo ra thiết bị giúp các vật ở xa trông gần hơn. Chỉ với vài thông tin ít ỏi, Galileo lập tức bị cuốn hút.
Ông nhanh chóng nghiên cứu nguyên lý hoạt động của thấu kính rồi tự tay chế tạo chiếc kính viễn vọng đầu tiên của mình bằng cách kết hợp thấu kính phẳng-lồi và phẳng-lõm. Phiên bản đầu tiên chỉ có thể phóng đại khoảng chín lần, nhưng với Galileo, đó giống như cánh cửa đầu tiên mở ra vũ trụ.
Khi mang phát minh này trình diễn cho giới chức Venice trên đỉnh tháp chuông San Marco, Galileo khiến tất cả kinh ngạc. Những người có mặt có thể nhìn thấy tàu thuyền từ khoảng cách rất xa trước khi chúng cập bến, điều gần như không tưởng với mắt thường thời đó.
Phát minh ấy giúp Galileo nhận được vị trí lâu dài tại Đại học Padua, nhưng danh tiếng hay tiền bạc chưa bao giờ là mục tiêu lớn nhất của ông. Điều thực sự khiến Galileo bị ám ảnh là bầu trời.
Ông gần như lao vào việc cải tiến kính viễn vọng với sự say mê cực độ. Chỉ trong vài tháng, Galileo nâng khả năng phóng đại của kính lên 20 lần rồi 30 lần. Và khi hướng chiếc kính ấy lên bầu trời đêm, ông bắt đầu nhìn thấy những điều làm thay đổi hoàn toàn lịch sử khoa học.
Những quan sát khiến cả châu Âu chấn động
Khi quan sát Moon qua kính viễn vọng, Galileo phát hiện bề mặt thiên thể này không hề nhẵn mịn hay hoàn hảo như quan niệm cũ. Ông nhìn thấy núi non, hố sâu và các vùng gồ ghề trải dài trên bề mặt Mặt Trăng.
Khám phá ấy giống như cú đánh trực diện vào niềm tin lâu đời rằng các thiên thể là những vật thể hoàn mỹ tuyệt đối.
Nhưng phát hiện gây chấn động hơn cả xuất hiện khi Galileo quan sát Jupiter. Ông nhận ra có bốn thiên thể nhỏ đang quay quanh sao Mộc. Điều đó cực kỳ quan trọng bởi nó chứng minh không phải mọi vật thể trong vũ trụ đều quay quanh Trái Đất.
Phát hiện này khiến mô hình vũ trụ cũ bắt đầu lung lay dữ dội.
Galileo nhanh chóng ghi lại toàn bộ quan sát trong cuốn Sidereus Nuncius (Sứ giả các vì sao) xuất bản năm 1610. Cuốn sách lập tức gây tranh cãi khắp châu Âu. Nhiều người không tin vào những gì Galileo mô tả. Một số học giả cho rằng kính viễn vọng chỉ tạo ra ảo giác hoặc bóp méo hình ảnh.
Tuy nhiên, với Galileo, những gì ông nhìn thấy là sự thật không thể phủ nhận.
Càng quan sát, ông càng tin vào mô hình vũ trụ của Nicolaus Copernicus, người cho rằng Trái Đất quay quanh Mặt Trời thay vì ngược lại. Đây là quan điểm cực kỳ nguy hiểm vào thời điểm đó bởi nó đi ngược nhiều tư tưởng tôn giáo và triết học tồn tại hàng thế kỷ.
Nhưng Galileo không thể làm ngơ trước những gì chính mắt ông chứng kiến qua kính viễn vọng.
Người mở cánh cửa đầu tiên vào vũ trụ
Ngày nay, nhân loại có thể sử dụng các kính thiên văn hiện đại để quan sát những thiên hà cách xa hàng tỷ năm ánh sáng, chụp ảnh hố đen hay nghiên cứu những hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời. Nhưng mọi hành trình khám phá ấy đều bắt đầu từ một con người bị mê hoặc bởi bầu trời đêm cách đây hơn 400 năm.
Galileo không phải người đầu tiên tạo ra kính viễn vọng trong lịch sử, nhưng ông là người biến nó thành công cụ khoa học có thể thay đổi nhận thức của toàn nhân loại.
Quan trọng hơn cả, Galileo đã dạy con người biết hoài nghi những điều tưởng như bất biến và dám nhìn xa hơn giới hạn của thời đại mình.
Với ông, bầu trời chưa bao giờ chỉ là những đốm sáng xa xôi.
Đó là nơi chứa đầy bí mật mà ông dành cả cuộc đời để theo đuổi.