Một buổi tối rất bình thường nhưng lại khiến tôi suy nghĩ rất lâu
Tối hôm đó chẳng có chuyện gì đặc biệt xảy ra cả. Tôi vẫn tan làm như mọi ngày, vẫn kẹt xe trên đường về, vẫn ghé mua ly cà phê quen thuộc rồi về nhà mở laptop xử lý nốt vài việc còn dang dở. Đó là kiểu buổi tối mà bất kỳ nhân viên văn phòng nào cũng từng trải qua hàng trăm lần trong đời, đến mức nếu phải kể lại thì chẳng có chi tiết nào đủ thú vị để nhớ.
Thế nhưng cảm xúc bên trong lại khác. Tôi không buồn theo kiểu có chuyện đau lòng. Tôi cũng không vui hay hào hứng về điều gì. Đó là trạng thái rất khó gọi tên mà những người trưởng thành thường gặp. Mọi thứ vẫn ổn, công việc vẫn ổn, gia đình vẫn ổn, cuộc sống vẫn đang vận hành đúng quỹ đạo, nhưng trong lòng lại xuất hiện một cảm giác trống rỗng rất nhẹ, giống như một người vừa đi bộ rất xa mà không biết mình đang đi đâu.
Tôi mở Spotify như một thói quen. Màn hình hiện lên một playlist được đề xuất với tiêu đề kiểu như “Late Night Focus” hay “Evening Reflection” gì đó mà tôi không còn nhớ chính xác. Điều tôi nhớ là sau khoảng năm phút nghe nhạc, tôi bắt đầu cảm thấy khó chịu theo một cách kỳ lạ. Không phải vì nhạc dở. Ngược lại, nó quá đúng.
Điều đáng sợ không phải bài hát mà là thời điểm xuất hiện của nó
Nếu playlist đó xuất hiện vào một ngày khác, có lẽ tôi sẽ bỏ qua. Nhưng đúng vào tối hôm ấy, từng bài hát như thể đang nói đúng thứ tôi đang nghĩ trong đầu mà chưa kịp gọi tên.
Những bản acoustic chậm rãi. Những giai điệu hơi hoài niệm. Những bài hát không quá buồn nhưng cũng chẳng vui. Chúng giống hệt tâm trạng của một người đàn ông ngoài 35 tuổi đang ngồi trước màn hình máy tính lúc gần nửa đêm, cố hoàn thành những đầu việc cuối cùng trước khi đi ngủ.
Tôi bắt đầu tự hỏi một câu khá kỳ quặc. Làm sao Spotify biết được điều này?
Sau đó tôi nhớ ra rằng thực ra nó biết rất nhiều thứ. Nó biết tôi thường nghe gì vào sáng thứ Hai. Nó biết những ngày tôi tập trung làm việc. Nó biết những tuần tôi stress. Nó biết khoảng thời gian tôi nghe podcast nhiều hơn nghe nhạc. Nó biết những lúc tôi mở nhạc liên tục suốt nhiều giờ và cả những giai đoạn tôi gần như không nghe gì cả.
Khi gom tất cả những dữ liệu đó lại, có lẽ AI không chỉ đang dự đoán bài hát tiếp theo tôi muốn nghe. Nó đang dự đoán trạng thái cảm xúc của tôi.
Có thể AI đang nhìn thấy những phiên bản của chúng ta mà chính chúng ta bỏ lỡ
Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là công nghệ. Điều khiến tôi suy nghĩ là bản thân mình.
Con người thường tin rằng mình hiểu chính mình nhất. Chúng ta nghĩ mình biết khi nào vui, khi nào buồn, khi nào căng thẳng hay khi nào mệt mỏi. Nhưng càng lớn tuổi tôi càng nhận ra điều đó không hoàn toàn đúng.
Có rất nhiều cảm xúc xuất hiện âm thầm đến mức bản thân chúng ta không nhận ra. Có những giai đoạn áp lực tích tụ trong nhiều tuần liền nhưng mình vẫn nghĩ mọi thứ bình thường. Có những lúc tinh thần đang cạn năng lượng nhưng mình vẫn tiếp tục làm việc như một cỗ máy vì nghĩ rằng đó là trách nhiệm.
Trong khi đó, thuật toán lại nhìn mọi thứ theo cách khác. Nó không quan tâm những gì chúng ta nói. Nó quan tâm những gì chúng ta làm. Nó nhìn thấy số giờ chúng ta thức khuya. Nó nhìn thấy kiểu nhạc chúng ta nghe khi căng thẳng. Nó nhìn thấy những thay đổi rất nhỏ trong hành vi mà chính chúng ta không nhận ra.
Đôi khi tôi tự hỏi liệu AI có đang phát hiện ra những tín hiệu cảm xúc của mình trước cả khi bản thân kịp nhận ra hay không.
Chúng ta đang để lại dấu vết ở khắp mọi nơi
Tôi nghĩ nhiều người vẫn hình dung dữ liệu cá nhân là thứ gì đó rất khô khan. Đó có thể là số điện thoại, email hay vị trí GPS. Nhưng thực tế thứ dữ liệu giá trị nhất lại là những hành vi nhỏ nhặt hằng ngày.
Google Maps biết tôi thích đi đâu.
YouTube biết tôi quan tâm điều gì.
TikTok biết thứ gì khiến tôi dừng lại lâu hơn vài giây.
Spotify biết tôi đang cảm thấy thế nào.
Điều thú vị là không có ứng dụng nào trong số đó thực sự đọc được suy nghĩ của tôi. Chúng chỉ quan sát những hành vi rất nhỏ rồi ghép chúng lại thành một bức tranh hoàn chỉnh. Và đôi khi bức tranh đó chính xác đến mức khiến người ta cảm thấy hơi rùng mình.
Tôi không nghĩ đây là câu chuyện về quyền riêng tư. Ít nhất với riêng tôi, cảm giác ớn lạnh không đến từ việc bị theo dõi. Nó đến từ việc nhận ra mình dễ đoán hơn rất nhiều so với những gì mình tưởng.
Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất không phải AI mà là con người
Sau tối hôm đó, tôi vẫn tiếp tục dùng Spotify như bình thường. Tôi vẫn nghe những playlist được đề xuất và đôi khi vẫn ngạc nhiên vì mức độ chính xác của chúng. Tuy nhiên điều còn đọng lại không phải là công nghệ, mà là một câu hỏi lớn hơn nhiều.
Nếu một thuật toán có thể nhìn ra tâm trạng của tôi thông qua hàng nghìn hành vi nhỏ nhặt, liệu bản thân tôi đã thực sự dành đủ thời gian để hiểu chính mình chưa?
Cuộc sống hiện đại khiến chúng ta bận rộn đến mức nhiều người không còn thời gian ngồi yên với cảm xúc của mình. Chúng ta biết lịch họp ngày mai nhưng không biết hôm nay mình đang cảm thấy gì. Chúng ta biết doanh số tháng này nhưng không biết vì sao mình mệt mỏi. Chúng ta biết giá cổ phiếu, giá vàng và hàng trăm thông tin ngoài kia, nhưng đôi khi lại không biết điều gì đang diễn ra bên trong đầu mình.
Có lẽ đó mới là lý do khiến tôi thấy ớn lạnh vào tối hôm ấy. Không phải vì AI quá thông minh. Mà vì lần đầu tiên tôi nhận ra rằng một thuật toán có thể đang lắng nghe những tín hiệu mà chính tôi đã bỏ qua từ rất lâu rồi.
Và nếu một playlist có thể khiến tôi suy nghĩ nhiều đến vậy, có lẽ điều đáng sợ nhất của AI trong tương lai không phải là việc nó thay thế con người. Điều đáng sợ hơn là nó có thể hiểu chúng ta nhanh hơn chính chúng ta hiểu bản thân mình.