Chúng ta có đang thuê AI suy nghĩ hộ mình?
Tôi bắt đầu nhận ra điều này vào một buổi tối rất bình thường. Tôi cần đặt tên cho một bài viết và thay vì ngồi suy nghĩ như trước đây, tôi mở ChatGPT. Mười giây sau, tôi có 20 lựa chọn. Tôi tiếp tục hỏi thêm 20 lựa chọn khác, rồi thêm 20 lựa chọn nữa, cho đến khi nhận ra mình đã dành nhiều thời gian chọn trong số các phương án của AI hơn là tự nghĩ lấy một cái tên.
Nghe thì có vẻ vô hại.
Nhưng câu hỏi khiến tôi băn khoăn là: nếu việc đặt tiêu đề cũng giao cho AI, việc lập kế hoạch cũng giao cho AI, việc tổng hợp thông tin cũng giao cho AI, thì phần nào trong quá trình suy nghĩ vẫn còn thuộc về mình?
Đó là lúc tôi bắt đầu nghĩ nghiêm túc hơn về một khả năng rất lạ. Có lẽ chúng ta không chỉ đang dùng AI. Có lẽ chúng ta đang thuê AI suy nghĩ hộ mình.
Chưa bao giờ con người giao nhiều việc trí óc cho máy móc đến thế
Theo OpenAI, ChatGPT hiện đã đạt khoảng 900 triệu người dùng hoạt động mỗi tuần và hơn 50 triệu người dùng trả phí trên toàn cầu.
Con số đó có nghĩa là gần một tỷ người đang thường xuyên đặt câu hỏi cho AI thay vì tự đi tìm câu trả lời. Họ dùng AI để viết email, lên kế hoạch du lịch, học ngoại ngữ, giải thích bài tập, chuẩn bị phỏng vấn xin việc, nghiên cứu sản phẩm và thậm chí đưa ra những quyết định cá nhân quan trọng.
Điều thú vị là phần lớn người dùng không sử dụng AI để lập trình như nhiều người vẫn nghĩ. Các nghiên cứu về hành vi sử dụng cho thấy những nhóm nhu cầu phổ biến nhất là tìm kiếm thông tin, hướng dẫn thực tế và hỗ trợ viết lách.
Nói cách khác, AI đang được dùng nhiều nhất cho những công việc trước đây đòi hỏi chúng ta phải tự suy nghĩ.
AI giúp chúng ta nhanh hơn, nhưng có thể khiến chúng ta lười hơn
Tôi không thuộc nhóm bi quan cho rằng AI sẽ làm con người ngu đi.
Thực tế, rất nhiều nghiên cứu cho thấy những người sử dụng AI thường xuyên cảm thấy năng suất hơn, tự tin hơn và làm việc hiệu quả hơn. Một khảo sát toàn cầu của PwC cho thấy 92% người dùng AI hằng ngày nói rằng họ làm việc hiệu quả hơn so với trước đây.
Vấn đề nằm ở chỗ năng suất và tư duy không phải lúc nào cũng là một.
Máy tính bỏ túi giúp chúng ta tính nhanh hơn nhưng cũng khiến nhiều người quên cách tính nhẩm. GPS giúp chúng ta đi đúng đường hơn nhưng cũng khiến khả năng định hướng tự nhiên suy giảm. AI có thể đang tạo ra một hiệu ứng tương tự đối với tư duy.
Khi mọi câu hỏi đều có thể được trả lời trong vài giây, động lực để tự vật lộn với một vấn đề đôi khi cũng biến mất.
Bộ não thích tiết kiệm năng lượng
Có một lý do sinh học khá đơn giản cho chuyện này.
Não người luôn tìm cách tiết kiệm năng lượng. Nếu có một con đường ngắn hơn để đạt cùng một kết quả, bộ não gần như luôn chọn con đường đó. Đó là lý do chúng ta thích thang máy hơn cầu thang và thích copy hơn tự viết lại từ đầu.
AI đang trở thành con đường ngắn nhất cho rất nhiều hoạt động trí óc.
Trước đây nếu muốn hiểu một chủ đề mới, tôi phải đọc 10 bài viết khác nhau rồi tự tổng hợp lại. Bây giờ tôi có thể yêu cầu AI tóm tắt toàn bộ trong vài phút. Về mặt hiệu quả, điều đó thật tuyệt. Nhưng về mặt rèn luyện tư duy, đó là hai trải nghiệm hoàn toàn khác nhau.
Chính quá trình đọc, so sánh và kết nối các mảnh thông tin mới là nơi tư duy được hình thành.
Điều đáng lo không phải AI trả lời sai
Nhiều người lo AI sẽ cung cấp thông tin sai lệch.
Tôi nghĩ đó không phải rủi ro lớn nhất.
Rủi ro lớn hơn là khi AI trả lời đúng đủ nhiều để chúng ta ngừng đặt câu hỏi. Khi điều đó xảy ra, khả năng phản biện bắt đầu suy giảm. Chúng ta chuyển từ trạng thái suy nghĩ chủ động sang trạng thái tiếp nhận thụ động.
Một nghiên cứu khảo sát tại Thụy Sĩ sau làn sóng ChatGPT cho thấy nhu cầu về sự giám sát của con người trong các quyết định quan trọng lại tăng lên thay vì giảm xuống. Nhiều người muốn AI hỗ trợ, nhưng không muốn AI thay thế hoàn toàn vai trò phán đoán của con người.
Điều đó cho thấy trực giác của chúng ta vẫn hiểu một điều rất cơ bản.
Có những quyết định mà câu trả lời đúng không quan trọng bằng quá trình đi đến câu trả lời đó.
Có lẽ AI tốt nhất khi đóng vai người đồng hành
Tôi nghĩ cách sử dụng AI hiệu quả nhất không phải là giao việc suy nghĩ cho nó.
Cách tốt nhất là biến nó thành một người đồng hành trong quá trình suy nghĩ. Thay vì hỏi AI “hãy quyết định giúp tôi”, có lẽ nên hỏi “hãy cho tôi thêm góc nhìn”. Thay vì yêu cầu AI viết thay hoàn toàn, có lẽ nên yêu cầu nó phản biện ý tưởng của mình.
Sự khác biệt nghe có vẻ nhỏ nhưng thực ra rất lớn.
Trong trường hợp đầu tiên, AI thay thế tư duy. Trong trường hợp thứ hai, AI mở rộng tư duy.
Có lẽ đây là kỹ năng quan trọng nhất của thập kỷ tới
Tôi nghĩ thế hệ trẻ hôm nay sẽ phải học một kỹ năng mà những thế hệ trước chưa từng cần tới.
Đó là học cách làm việc cùng AI mà không đánh mất khả năng suy nghĩ độc lập.
Biết sử dụng AI sẽ quan trọng. Nhưng biết lúc nào nên ngừng hỏi AI có lẽ còn quan trọng hơn. Bởi cuối cùng, giá trị lớn nhất của con người chưa bao giờ nằm ở việc tìm ra câu trả lời nhanh nhất.
Giá trị lớn nhất nằm ở khả năng đặt ra những câu hỏi mà chưa ai từng nghĩ tới.
Và đó là phần việc mà ít nhất cho đến lúc này, chúng ta vẫn chưa thể thuê AI làm hộ.