Mọi chuyện bắt đầu từ một buổi tối rất bình thường
Tôi không phải người đam mê công nghệ đến mức muốn thử mọi thứ mới xuất hiện trên thị trường. Giống rất nhiều nhân viên văn phòng khác, tôi tìm đến công nghệ khi nó giúp mình tiết kiệm thời gian hoặc giảm bớt những việc lặp đi lặp lại trong ngày. Hôm đó là một buổi tối khá dài. Sau gần chục tiếng làm việc, vài cuộc họp trực tuyến và hàng chục tin nhắn công việc chưa trả lời, tôi vẫn còn ba email cần gửi trước sáng hôm sau.
Thông thường, đó là kiểu việc chỉ mất khoảng mười lăm hoặc hai mươi phút. Nhưng khi đồng hồ đã gần chạm mốc mười giờ đêm, ngay cả mười lăm phút cũng có cảm giác như một ngọn núi. Tôi mở ChatGPT, gõ vài dòng mô tả nội dung cần trao đổi rồi bấm Enter. Chưa đầy mười giây sau, một email hoàn chỉnh hiện ra trước mắt. Tôi sửa vài chi tiết nhỏ, thay đổi đôi chỗ để đúng với bối cảnh công việc rồi nhấn nút gửi.
Lúc đó tôi không nghĩ nhiều. Tôi chỉ thấy mình vừa tiết kiệm được một ít thời gian. Nhưng giống như rất nhiều thói quen công nghệ khác trong cuộc sống hiện đại, thứ bắt đầu như một giải pháp tạm thời lại âm thầm trở thành một phần trong quy trình làm việc hằng ngày lúc nào không hay.
Không ai nhận ra cả, và đó mới là điều khiến tôi giật mình
Trong những tuần đầu tiên, tôi gần như chờ đợi ai đó phát hiện ra sự khác biệt. Tôi nghĩ đồng nghiệp sẽ nhận thấy văn phong thay đổi. Tôi nghĩ khách hàng sẽ cảm thấy những email ấy trở nên máy móc hơn. Tôi thậm chí còn chuẩn bị sẵn một vài lời giải thích trong đầu nếu có người hỏi tại sao cách viết của tôi đột nhiên khác đi.
Nhưng không có gì xảy ra cả.
Mọi thứ tiếp tục vận hành như bình thường. Khách hàng vẫn phản hồi. Đồng nghiệp vẫn trao đổi. Các dự án vẫn chạy. Không ai đặt câu hỏi. Không ai nhận xét. Không ai tỏ ra nghi ngờ. Những email được AI hỗ trợ viết dường như hòa vào dòng chảy giao tiếp công việc hằng ngày một cách hoàn hảo đến mức không để lại bất kỳ dấu vết nào.
Chính sự bình thường ấy mới khiến tôi bắt đầu thấy hơi bất an. Tôi nhận ra phần lớn email công việc thực chất không phải nơi con người thể hiện cá tính hay bản sắc riêng. Chúng chủ yếu là những công cụ truyền tải thông tin được đóng gói bằng các công thức lịch sự mà hàng triệu người đang sử dụng giống nhau mỗi ngày. Và nếu mục tiêu chỉ là truyền đạt nội dung một cách rõ ràng, ngắn gọn và hiệu quả thì AI đang làm điều đó tốt hơn tôi từng nghĩ rất nhiều.
Rồi tôi bắt đầu giao cho AI nhiều việc hơn mức dự định
Có một quy luật khá thú vị trong cuộc sống. Bất kỳ công cụ nào giúp tiết kiệm thời gian đều rất nhanh chóng khiến con người muốn sử dụng nó nhiều hơn. Khi bạn nhận ra một việc vốn mất hai mươi phút giờ chỉ cần hai phút, bạn sẽ tự nhiên muốn áp dụng điều đó vào những công việc khác.
Tôi cũng không ngoại lệ.
Ban đầu chỉ là email. Sau đó là tóm tắt nội dung cuộc họp. Rồi đến việc lên khung cho báo cáo, viết các bản đề xuất sơ bộ hay chuẩn bị nội dung cho một buổi thuyết trình. Mỗi lần AI giúp tôi tiết kiệm thêm một ít thời gian, tôi lại cảm thấy quyết định sử dụng nó là hoàn toàn hợp lý.
Nhìn trên bề mặt, mọi thứ đều rất tích cực. Khối lượng công việc được xử lý nhanh hơn. Những đầu việc nhàm chán giảm đi đáng kể. Tôi có thêm thời gian cho các công việc quan trọng hơn. Nếu chỉ nhìn vào hiệu suất, đây gần như là một câu chuyện thành công hoàn hảo.
Nhưng cũng chính trong giai đoạn đó, một cảm giác khó gọi tên bắt đầu xuất hiện. Nó không đủ lớn để khiến tôi dừng lại, nhưng đủ rõ để khiến tôi tự hỏi liệu có điều gì đó đang thay đổi trong cách mình suy nghĩ hay không.
Tôi nhận ra mình đang mất đi một thói quen rất quan trọng
Một ngày nọ, tôi cần viết một email khá nhạy cảm liên quan đến một dự án gặp vấn đề. Nội dung không quá phức tạp nhưng đòi hỏi sự chân thành và khả năng diễn đạt cẩn thận. Theo thói quen, tôi mở cửa sổ soạn thảo và chuẩn bị bắt đầu.
Nhưng thay vì viết ngay như trước đây, điều đầu tiên xuất hiện trong đầu tôi lại là câu hỏi: “Không biết AI sẽ viết đoạn này thế nào?”
Khoảnh khắc đó khiến tôi khựng lại.
Tôi nhận ra mình không còn bắt đầu bằng suy nghĩ của bản thân nữa. Bộ não đã hình thành một phản xạ mới. Trước khi tự sắp xếp ý tưởng, tôi vô thức muốn tham khảo cách máy móc diễn đạt nó. Đó không phải là sự lười biếng. Đó là một thói quen mới được tạo ra từ hàng trăm lần lặp lại trước đó.
Điều này khiến tôi nhớ đến cách Google từng thay đổi khả năng ghi nhớ thông tin của chúng ta. Khi biết mọi thứ đều có thể tìm kiếm trong vài giây, bộ não tự nhiên giảm nhu cầu lưu trữ chúng. Với AI, có lẽ điều tương tự đang xảy ra với một số kỹ năng tư duy và diễn đạt mà trước đây chúng ta thực hiện hằng ngày.
Điều khiến tôi lo lắng không phải là AI quá giỏi
Mỗi lần đọc những cuộc tranh luận về AI trên mạng, tôi thường thấy mọi người tập trung vào câu hỏi liệu máy móc có thay thế con người hay không. Đó chắc chắn là một chủ đề quan trọng, nhưng sau trải nghiệm của mình, tôi nghĩ có một câu hỏi khác thú vị hơn nhiều.
Điều gì sẽ xảy ra khi con người quá thoải mái với việc giao những phần nhỏ trong tư duy của mình cho máy móc?
Sự thay đổi ấy không diễn ra như trong phim khoa học viễn tưởng. Không có robot nào xuất hiện. Không có cuộc cách mạng nào bùng nổ chỉ sau một đêm. Mọi thứ diễn ra rất âm thầm. Hôm nay bạn nhờ AI viết một email. Ngày mai bạn nhờ nó tóm tắt một tài liệu. Tuần sau bạn nhờ nó chuẩn bị một đề cương. Một tháng sau, bạn nhận ra mình đã giao cho công cụ này nhiều việc hơn rất nhiều so với dự định ban đầu.
Vấn đề không nằm ở bản thân AI. Vấn đề nằm ở việc con người vốn rất yêu thích sự tiện lợi. Một khi đã quen với việc tiết kiệm thời gian, chúng ta rất khó quay lại cách làm cũ.
Có lẽ email chưa bao giờ là câu chuyện chính
Sau nhiều tháng sử dụng AI trong công việc, tôi nhận ra email chỉ là ví dụ đầu tiên của một thay đổi lớn hơn nhiều.
Ngày trước, chúng ta dùng máy tính để tăng tốc độ làm việc. Sau đó chúng ta dùng Internet để tăng tốc độ tiếp cận thông tin. Giờ đây, AI đang bắt đầu tham gia vào một tầng sâu hơn: hỗ trợ trực tiếp quá trình tư duy và diễn đạt.
Điều đó không nhất thiết là xấu. Thực tế, rất nhiều người đang làm việc hiệu quả hơn nhờ các công cụ này. Bản thân tôi cũng vậy. Nhưng lần đầu tiên trong nhiều năm, tôi cảm thấy mình cần chủ động đặt ra ranh giới thay vì chỉ chạy theo sự tiện lợi.
Tôi không muốn mọi suy nghĩ đều bắt đầu bằng một ô chat. Tôi không muốn mọi ý tưởng đều phải đi qua một mô hình ngôn ngữ trước khi trở thành lời nói hoặc văn bản của riêng mình. Bởi nếu điều đó xảy ra, rất khó để biết đâu là công cụ hỗ trợ và đâu là phần con người đang dần bị thay thế.
Điều khiến tôi thấy ớn lạnh nhất
Nhìn lại toàn bộ câu chuyện này, thứ khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải việc AI viết email quá tốt. Công nghệ luôn phát triển và điều đó là điều gần như chắc chắn sẽ xảy ra.
Thứ khiến tôi thấy ớn lạnh nằm ở một nơi khác.
Tôi nhận ra mình đã thích nghi với sự thay đổi ấy nhanh đến mức nào.
Không có cuộc đấu tranh nội tâm nào lớn lao. Không có khoảnh khắc phản kháng quyết liệt nào. Chỉ có những lựa chọn nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Một email hôm nay. Một báo cáo ngày mai. Một bản tóm tắt tuần sau. Và rồi một ngày nào đó, khi nhìn lại, tôi nhận ra cách mình làm việc đã khác rất xa so với chỉ một năm trước.
Có lẽ đó mới là điều đáng để quan sát nhất trong kỷ nguyên AI. Không phải việc công nghệ đang thay đổi nhanh đến mức nào. Mà là việc con người có thể thay đổi chính mình nhanh đến mức nào mà gần như không hề nhận ra.