Tôi đã xóa tài khoản mạng xã hội ba lần trong bốn năm. Mỗi lần đều có lý do nghe rất thuyết phục. Mỗi lần đều thất bại theo cách tôi không dự đoán được. Lần thứ ba tôi không xóa nữa — tôi làm thứ gì đó nhỏ hơn nhiều, và đó là lần duy nhất tôi thật sự dừng được.
Lần đầu tôi xóa Facebook là năm 2019. Tôi nhớ cái cảm giác ngón tay nhấn “Deactivate” như đang làm một việc gì đó dũng cảm. Bạn bè hỏi sao mất tích. Tôi giải thích bằng giọng hơi tự hào hơn mức cần thiết rằng mình cần không gian, cần thời gian cho bản thân, cần thoát khỏi tiếng ồn. Ba tuần sau tôi cài lại vì cần vào một group công việc không có kênh liên lạc nào khác.
Lần thứ hai là năm 2021. Lần này tôi cũng xóa Instagram luôn cho chắc. Được hai tháng. Rồi cài lại vì muốn xem ảnh của một người.
Lần thứ ba tôi không xóa nữa. Tôi chỉ gỡ app khỏi điện thoại, giữ tài khoản, và đặt ra quy tắc: chỉ vào bằng trình duyệt, không bao giờ bằng app. Đó là đầu năm 2023, và đó là lần duy nhất tôi thật sự dừng lại được theo nghĩa có ích.
Tôi mất bốn năm để hiểu ra rằng vấn đề không phải là mạng xã hội.
Tôi đã nhầm câu hỏi ngay từ đầu
Những lần đầu tôi từ bỏ mạng xã hội, tôi nghĩ mình đang đưa ra một quyết định về công nghệ. Giống như chọn không dùng một phần mềm nào đó vì thấy nó không hữu ích. Nhưng mạng xã hội không hoạt động như phần mềm thông thường vì nó được thiết kế để gắn với căn tính, không phải với công việc. Khi bạn xóa Word, bạn mất một công cụ. Khi bạn xóa Facebook, bạn có cảm giác như đang xóa một phiên bản của mình, dù phiên bản đó có thể không phải thứ bạn muốn là.
Tôi đã đọc đủ thứ về dopamine loop, về variable reward schedule, về cách các nền tảng được kỹ sư hành vi thiết kế để tối đa hóa thời gian ở lại. Những thứ đó đúng về mặt cơ học. Nhưng chúng không giải thích được tại sao tôi cài lại sau ba tuần dù biết tất cả những điều đó. Hiểu cái bẫy không đủ để không bước vào, và phần lớn các bài viết về digital detox không thành thật về điều này.
Thứ thật sự giữ tôi lại không phải nội dung. Là cái cảm giác có mặt ở đâu đó. Đàn ông ít nói về điều này, nhưng FOMO của chúng tôi không hẳn là sợ bỏ lỡ sự kiện hay xu hướng. Nó gần hơn với nỗi sợ trở nên vô hình trong một thế giới mà sự hiện diện được đo bằng dấu vết kỹ thuật số. Tôi xóa tài khoản và cảm thấy mình đang biến mất, dù không có gì thực sự thay đổi trong cuộc sống ngoài màn hình.
Lần quay lại vì một người
Cái lý do “muốn xem ảnh của một người” ở lần thứ hai là ví dụ trung thực nhất về cách mạng xã hội thật sự hoạt động. Không ai quay lại vì thuật toán. Họ quay lại vì một người cụ thể, một nhóm cụ thể, một thói quen gắn với một cảm xúc cụ thể. Nền tảng chỉ là nơi những thứ đó tồn tại, và khi bạn rời đi, bạn không rời khỏi nền tảng mà rời khỏi những thứ đó.
Điều này nghe có vẻ hiển nhiên khi đọc, nhưng phần lớn bài viết về digital detox không đề cập đến nó. Họ nói về năng suất tăng lên, về sức khỏe tâm thần được cải thiện, về thời gian được giải phóng cho những thứ quan trọng hơn. Ít ai nói thẳng rằng: bạn sẽ nhớ người, và người đó ở đó, và bạn sẽ quay lại. Không phải vì yếu đuối. Là vì đó là con người.
Tôi không nghĩ mình nên cảm thấy xấu hổ vì hai lần thất bại đó. Nhưng tôi nghĩ mình nên nhìn thẳng vào lý do thật thay vì lý do nghe hay hơn.
Thứ thật sự hoạt động không phải ý chí
Cái thay đổi trong lần thứ ba không phải ý chí mạnh hơn. Là tôi đặt ma sát vào giữa mình và nội dung, thay vì cố tắt hoàn toàn tín hiệu.
Gỡ app và chỉ vào bằng trình duyệt nghe có vẻ là thứ quá nhỏ để tạo ra khác biệt. Nhưng trên thực tế nó thay đổi hoàn toàn cách tôi tương tác. Khi phải mở Chrome, gõ địa chỉ, đăng nhập, tôi cần có lý do để làm điều đó. Còn khi app nằm sẵn trên màn hình chính, tôi vào mà không có lý do nào cả, chỉ là ngón tay quen đường đến đúng ô vuông đó vào đúng giây đó. Toàn bộ sự khác biệt nằm ở cái khoảng cách hai giây giữa ý định và hành động.
Có nghiên cứu của BJ Fogg tại Standford Behavior Design Lab mà tôi đọc sau đó mới nhận ra mình đã vô tình làm đúng. Ông gọi đó là friction design: muốn giảm hành vi nào thì tăng ma sát cho nó, không cần cấm. Não người không lười biếng theo nghĩa xấu, nó chỉ đi theo con đường ít trở ngại nhất, và bạn có thể thiết kế lại những con đường đó. Tôi không cần kỷ luật sắt. Tôi chỉ cần làm cho việc lướt mạng xã hội bất tiện hơn hai giây.
Sau ba tháng làm vậy, tôi vẫn vào mạng xã hội, nhưng ít hơn và có mục đích hơn. Tôi không xóa tài khoản, không “giải phóng” khỏi bất cứ thứ gì, không trở thành người khác. Tôi chỉ không còn mang nó theo như một cái phản xạ nữa.
Tôi dừng ở đâu?
Facebook: tài khoản còn nhưng tôi không vào quá một lần một tuần, thường để check group công việc hoặc tìm kiếm thông tin sự kiện. Tôi không đăng gì từ giữa 2024.
Instagram: tôi dùng để xem, không đăng. Chủ yếu là ảnh bóng đá, công nghệ, và một số tài khoản về thiết kế đồ vật mà tôi thấy yên tâm khi nhìn. Không có gì phải giải thích thêm về lý do.
X (Twitter cũ): tôi xóa hẳn năm 2023 và không thấy thiếu gì cả. Đó là nền tảng duy nhất tôi thoát ra hoàn toàn mà không cần lý do cụ thể để quay lại, có lẽ vì tôi không có mối liên kết cá nhân nào thật sự ở đó.
Tôi viết blog. Thứ này không có thuật toán phân phối, không có nút like, không có notification đỏ ở góc màn hình. Nếu ai đó đọc thì họ đã chủ động tìm đến, không phải vì bài xuất hiện trong feed vào đúng lúc họ buồn. Tôi không biết có bao nhiêu người đọc và tôi cố không nghĩ về điều đó khi đang viết.
Thứ tôi hiểu ra sau bốn năm là mình không cần thoát khỏi mạng xã hội. Mình chỉ cần ngừng để nó quyết định mình đang nghĩ đến thứ gì vào lúc nào. Khi kiểm soát được cái đó, sự có mặt hay vắng mặt trên các nền tảng trở thành một quyết định kỹ thuật bình thường, không còn là cuộc chiến ý chí mà tôi thua liên tục trong ba năm đầu.
Tôi không biết điều đó có áp dụng được với ai khác không. Mỗi người có một lý do khác nhau để ở lại, và lý do đó quyết định cách thoát ra phù hợp với họ. Nhưng nếu bạn đã thử từ bỏ mạng xã hội nhiều hơn một lần và thất bại, có thể câu hỏi không phải là có đủ ý chí không. Có thể câu hỏi là bạn đang giải quyết đúng vấn đề chưa.