Ban đầu tôi nghĩ AI chỉ là một công cụ giúp tiết kiệm thời gian
Giống như phần lớn mọi người, tôi bắt đầu sử dụng AI với những việc rất đơn giản. Ban đầu là nhờ viết email, tóm tắt tài liệu, sửa lỗi chính tả hay giúp tìm ý tưởng cho một bài viết. Mọi thứ đều rất vô hại. Thậm chí tôi còn cảm thấy phấn khích vì cuối cùng công nghệ cũng bắt đầu thực sự giúp cuộc sống dễ dàng hơn thay vì chỉ tạo ra thêm những thứ để học.
Cảm giác ấy kéo dài khá lâu. Mỗi lần AI giúp tôi hoàn thành công việc nhanh hơn, tôi lại thấy mình thông minh hơn một chút. Một báo cáo mất hai tiếng đồng hồ giờ chỉ cần bốn mươi phút. Một email từng phải suy nghĩ cả buổi sáng giờ chỉ cần vài phút chỉnh sửa. Một bài thuyết trình vốn khiến tôi đau đầu giờ có thể hoàn thành trong thời gian ngắn hơn nhiều. Nếu nhìn từ bên ngoài, đây rõ ràng là một câu chuyện tích cực. Năng suất tăng lên, áp lực giảm xuống và công việc được hoàn thành hiệu quả hơn.
Nhưng rồi một ngày, tôi bắt đầu nhận thấy một điều gì đó hơi khác.
Tôi không còn bắt đầu bằng việc suy nghĩ nữa
Ngày trước, mỗi khi nhận một nhiệm vụ mới, phản xạ đầu tiên của tôi là ngồi xuống và nghĩ. Dù ý tưởng đúng hay sai, dù hướng tiếp cận có hiệu quả hay không, quá trình ấy luôn bắt đầu bằng việc tự mình vật lộn với vấn đề. Có những lúc mất hàng giờ đồng hồ chỉ để tìm ra một ý tưởng đủ tốt. Có những ngày cảm giác như não bộ hoàn toàn trống rỗng. Nhưng chính trong những khoảnh khắc khó khăn ấy, tôi thường học được điều gì đó.
Bây giờ mọi thứ diễn ra khác hơn rất nhiều. Khi gặp một vấn đề mới, phản xạ đầu tiên của tôi không còn là suy nghĩ mà là mở AI. Thay vì tự hỏi mình sẽ giải quyết chuyện này như thế nào, tôi bắt đầu bằng việc hỏi AI sẽ giải quyết nó ra sao. Nghe qua có vẻ không đáng lo bởi kết quả cuối cùng vẫn là hoàn thành công việc. Tuy nhiên sau một thời gian đủ dài, tôi nhận ra mình đang dần đánh mất một thói quen rất quan trọng: thói quen tư duy độc lập trước khi tìm kiếm câu trả lời.
Điều đáng sợ không nằm ở việc AI đưa ra câu trả lời tốt. Điều đáng sợ nằm ở việc tôi ngày càng ít cơ hội đối mặt với sự bối rối ban đầu, thứ vốn là điểm khởi đầu của mọi quá trình học hỏi thực sự.
AI khiến tôi hiệu quả hơn nhưng đôi lúc cũng khiến tôi lười suy nghĩ hơn
Đây là điều tôi hiếm khi nói với đồng nghiệp vì nghe có vẻ hơi ngược đời. Trong khi mọi người đều hào hứng với việc AI giúp tiết kiệm thời gian, tôi bắt đầu nhận ra thời gian tiết kiệm được không phải lúc nào cũng được sử dụng theo cách tốt nhất.
Có những kỹ năng từng được rèn luyện thông qua hàng trăm giờ làm việc thủ công. Viết lách là một ví dụ. Trước đây, khi phải tự viết toàn bộ một bản thảo, tôi buộc phải sắp xếp ý tưởng, tìm cấu trúc hợp lý và liên tục chỉnh sửa cho đến khi nội dung trở nên rõ ràng hơn. Quá trình ấy chậm, đôi khi rất khó chịu, nhưng nó khiến tôi hiểu sâu hơn về chính suy nghĩ của mình.
Ngày nay, AI có thể tạo ra bản nháp chỉ trong vài giây. Điều đó rất tiện lợi, nhưng cũng tạo ra một cám dỗ mới. Tôi có thể bỏ qua giai đoạn suy nghĩ ban đầu và nhảy thẳng đến phần chỉnh sửa. Kết quả cuối cùng vẫn ổn, thậm chí đôi khi còn tốt hơn. Nhưng cảm giác học được điều gì đó từ quá trình ấy lại ít hơn trước.
Tôi bắt đầu tự hỏi liệu có phải mình đang đổi khả năng suy nghĩ lấy tốc độ xử lý hay không.
Nỗi lo lớn nhất của tôi không phải AI thông minh hơn con người
Thành thật mà nói, tôi chưa bao giờ quá lo về những viễn cảnh Hollywood thường mô tả. Tôi không nghĩ ngày mai AI sẽ chiếm quyền kiểm soát thế giới hay thay thế toàn bộ nhân loại. Những câu chuyện đó nghe hấp dẫn trên phim ảnh hơn là trong đời thực.
Điều khiến tôi băn khoăn hơn là một khả năng rất bình thường. Điều gì sẽ xảy ra nếu con người dần quen với việc không cần tự suy nghĩ quá nhiều nữa?
Lịch sử công nghệ cho thấy mỗi công cụ mới đều thay đổi một phần cách bộ não hoạt động. Máy tính khiến chúng ta ít phải ghi nhớ số liệu hơn. GPS khiến chúng ta ít phải nhớ đường hơn. Điện thoại thông minh khiến chúng ta ít phải thuộc lòng số điện thoại hơn. Không ai cho rằng đó là thảm họa. Đó đơn giản là cách con người thích nghi.
Nhưng AI có một điểm khác biệt. Nó không chỉ thay thế trí nhớ. Nó bắt đầu thay thế một phần quá trình tư duy. Và khi điều đó xảy ra ở quy mô lớn, tôi không chắc chúng ta sẽ thay đổi theo hướng nào.
Có lẽ thứ đáng giá nhất trong công việc không phải câu trả lời mà là quá trình tìm ra câu trả lời
Tôi nhớ những năm đầu đi làm. Có những dự án thất bại hoàn toàn. Có những báo cáo bị sửa đỏ cả trang giấy. Có những cuộc họp mà tôi bước ra với cảm giác mình chẳng hiểu gì cả. Lúc đó mọi thứ rất khó chịu. Nhưng nhìn lại, phần lớn kỹ năng hiện tại của tôi đều được xây dựng từ những giai đoạn như thế.
Con người thường trưởng thành trong quá trình giải quyết vấn đề chứ không phải khi nhận được đáp án.
Nếu một đứa trẻ luôn được đưa sẵn lời giải, nó có thể hoàn thành bài tập nhanh hơn nhưng chưa chắc học được cách tư duy. Nếu một nhân viên luôn được cung cấp đáp án tối ưu ngay từ đầu, người đó có thể làm việc hiệu quả hơn nhưng cũng có nguy cơ bỏ lỡ những va chạm cần thiết để phát triển năng lực riêng.
Đó là điều tôi bắt đầu suy nghĩ nhiều hơn khi sử dụng AI mỗi ngày. Không phải vì AI làm điều gì sai. Chính xác hơn, AI đang làm quá tốt.
Có lẽ chúng ta sẽ phải học lại cách suy nghĩ trong thời đại AI
Nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng tôi nghĩ kỹ năng quan trọng nhất trong tương lai có thể không phải sử dụng AI. Kỹ năng quan trọng nhất có thể là biết khi nào không sử dụng nó.
Giống như việc chúng ta vẫn tập thể dục dù có thang máy, vẫn học toán dù có máy tính cầm tay và vẫn đọc sách dù có video tóm tắt, có lẽ sẽ đến lúc con người phải chủ động giữ lại những khoảng thời gian để tự suy nghĩ. Không phải vì hiệu quả. Không phải vì năng suất. Mà vì đó là cách duy trì một phần năng lực làm người.
Tôi vẫn dùng AI mỗi ngày và có lẽ sẽ tiếp tục dùng nhiều hơn trong tương lai. Tôi không chống lại công nghệ. Ngược lại, tôi nghĩ AI là một trong những công cụ hữu ích nhất từng xuất hiện trong đời sống văn phòng.
Nhưng nếu có một nỗi lo thật sự mà tôi chưa từng nói với đồng nghiệp, thì đó là điều này: tôi không sợ AI trở nên quá thông minh. Tôi sợ một ngày nào đó mình trở nên quá phụ thuộc vào sự thông minh của nó đến mức quên mất cảm giác tự mình nghĩ ra một ý tưởng, tự mình giải quyết một vấn đề và tự mình vật lộn để tìm ra câu trả lời.
Và nếu điều đó xảy ra, có lẽ thứ mất đi không phải công việc.
Có lẽ thứ mất đi là một phần rất quan trọng trong cách chúng ta trưởng thành.