Tôi không nghiện điện thoại như mình từng nghĩ
Trong nhiều năm, tôi luôn tin rằng mình là một người dùng công nghệ khá lành mạnh. Tôi làm công việc văn phòng, phần lớn thời gian phải xử lý email, trả lời tin nhắn khách hàng, theo dõi tiến độ dự án và cập nhật thông tin liên tục. Điện thoại vì thế luôn có mặt bên cạnh tôi từ lúc thức dậy cho tới khi đi ngủ. Tôi tự nhủ rằng mình không nghiện smartphone, bởi tôi sử dụng nó để làm việc chứ không phải để giải trí vô nghĩa.
Thế nhưng một buổi tối, khi tính năng Screen Time hiện lên báo cáo sử dụng hàng tuần, tôi chợt khựng lại. Con số gần sáu tiếng mỗi ngày xuất hiện trên màn hình khiến tôi phải nhìn lại lần thứ hai để chắc chắn mình không đọc nhầm. Sáu tiếng không phải là khoảng thời gian nhỏ. Nó tương đương với gần một nửa ngày làm việc của rất nhiều người. Điều khiến tôi khó chịu hơn là tôi không thể nhớ nổi sáu tiếng ấy đã trôi qua như thế nào. Tôi không xem hết một bộ phim, không đọc xong một cuốn sách, cũng chẳng học được kỹ năng mới nào. Thời gian đơn giản là biến mất.
Cảm giác đó giống như việc kiểm tra tài khoản ngân hàng và phát hiện mình vừa tiêu mất một khoản tiền lớn nhưng không nhớ đã mua gì. Mọi thứ đều diễn ra từ từ, âm thầm và gần như không gây đau đớn cho tới khi bạn nhìn thấy con số cuối cùng.
Tuần đầu tiên không phải khó nhất
Khi quyết định detox khỏi điện thoại thông minh, tôi chuẩn bị tâm lý cho một cuộc chiến khá căng thẳng. Tôi xóa TikTok, tắt thông báo Facebook, giới hạn thời gian sử dụng YouTube và đặt điện thoại ra khỏi tầm tay mỗi khi làm việc. Trong đầu tôi lúc đó hiện lên đủ loại kịch bản về cảm giác khó chịu, bứt rứt và thiếu thốn giống như những gì người ta thường mô tả khi nói về việc cai nghiện một thói quen nào đó.
Nhưng điều bất ngờ là tuần đầu tiên lại diễn ra dễ dàng hơn tôi tưởng. Công việc vẫn được xử lý bình thường. Các cuộc gọi quan trọng vẫn diễn ra. Tôi vẫn có thể liên lạc với bạn bè và gia đình. Thậm chí có những ngày tôi còn cảm thấy khá tự hào vì mình đang kiểm soát cuộc sống tốt hơn trước. Cảm giác chiến thắng xuất hiện rất nhanh khiến tôi nghĩ rằng mọi thứ hóa ra chẳng có gì ghê gớm.
Chính suy nghĩ đó lại khiến tôi chủ quan. Bởi điều thực sự khó khăn không nằm ở việc bỏ điện thoại xuống. Điều khó khăn nằm ở những gì xuất hiện sau khi bạn đã bỏ nó xuống đủ lâu.
Thứ khiến tôi chật vật không phải chiếc điện thoại
Bước sang tuần thứ hai, tôi bắt đầu nhận ra điện thoại chưa bao giờ là nhân vật chính trong câu chuyện này. Nhân vật chính thực sự là những khoảng thời gian trống mà tôi đã quen lấp đầy bằng màn hình suốt nhiều năm.
Trước đây, mỗi khi đứng chờ thang máy, tôi mở điện thoại. Mỗi khi ngồi một mình trong quán cà phê, tôi mở điện thoại. Mỗi khi chờ đồ ăn, chờ xe, chờ một cuộc họp bắt đầu hoặc đơn giản là cảm thấy hơi buồn chán, tôi cũng mở điện thoại. Hành động ấy diễn ra tự nhiên đến mức tôi không còn nhận thức được mình đang làm nó.
Khi smartphone không còn đóng vai trò người bạn đồng hành mọi lúc mọi nơi, những khoảng thời gian tưởng như rất nhỏ ấy đột nhiên trở nên dài hơn. Tôi bắt đầu ngồi yên nhiều hơn. Tôi bắt đầu quan sát những người xung quanh nhiều hơn. Và cũng chính lúc đó, tôi nhận ra mình đã dùng màn hình để tránh cảm giác buồn chán trong suốt một thời gian rất dài.
Thật kỳ lạ khi nhận ra rằng điều mình nhớ không phải TikTok, không phải Facebook hay Instagram. Điều mình nhớ là cảm giác luôn có thứ gì đó để tiêu thụ. Luôn có tiếng động. Luôn có hình ảnh. Luôn có một luồng thông tin mới khiến bộ não không phải ngồi yên quá lâu với chính nó.
Điều không ai nói cho bạn biết về digital detox
Sau khoảng một tháng, tôi nhận ra detox điện thoại thực chất không phải câu chuyện về công nghệ. Nó giống một bài kiểm tra tâm lý hơn. Khi màn hình biến mất, những cảm xúc mà trước đây bạn thường né tránh sẽ dần xuất hiện trở lại. Sự lo lắng, cảm giác cô đơn, những suy nghĩ còn dang dở hoặc những áp lực trong công việc bỗng nhiên hiện rõ hơn vì không còn lớp giải trí tức thời che phủ phía trên.
Đó là lý do nhiều người bỏ cuộc giữa chừng. Họ nghĩ mình nhớ điện thoại, nhưng thực ra thứ họ nhớ là cảm giác được phân tâm. Điện thoại không tạo ra vấn đề. Nó chỉ giúp chúng ta tạm quên vấn đề trong vài phút hoặc vài giờ. Và khi công cụ đó biến mất, những gì còn lại chính là cuộc sống thật với tất cả sự lộn xộn vốn có của nó.
Có lẽ đó là điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất sau trải nghiệm này. Chúng ta thường đổ lỗi cho smartphone vì đã đánh cắp thời gian, nhưng đôi khi chính chúng ta mới là người chủ động đưa thời gian của mình cho nó. Không phải vì yêu công nghệ quá mức, mà vì công nghệ giúp chúng ta tránh đối diện với những điều khó chịu hơn rất nhiều.
Nếu có ai hỏi tôi liệu digital detox có đáng thử hay không, câu trả lời chắc chắn là có. Nhưng tôi sẽ không nói với họ rằng việc đó giúp tăng năng suất hay cải thiện khả năng tập trung, dù những lợi ích ấy hoàn toàn có thật. Điều đáng giá hơn nằm ở chỗ khác. Nó giúp bạn nhìn thấy cuộc sống của mình rõ hơn, nhìn thấy những khoảng trống mà trước đây luôn được lấp đầy bằng vô số cú vuốt màn hình vô thức.
Và khi nhìn thấy những khoảng trống đó, bạn mới có cơ hội quyết định mình thực sự muốn dùng thời gian của mình cho điều gì. Đó là câu hỏi khó hơn rất nhiều so với việc xóa TikTok hay tắt thông báo Facebook, nhưng cũng là câu hỏi đáng để trả lời nhất.