Tôi có thể kể lại khá chi tiết bàn thắng thứ hai của Ronaldo vào lưới Đức trong trận chung kết World Cup 2002. Tôi nhớ Oliver Kahn đẩy bóng bật ra thế nào, nhớ Ronaldo xuất hiện đúng vị trí ra sao và nhớ cả cảm giác khi trái bóng lăn vào lưới. Điều kỳ lạ là tôi không chắc mình còn nhớ nổi nội dung chính của cuộc họp diễn ra cách đây mười ngày, dù lúc đó tôi đã ngồi trong phòng gần một tiếng đồng hồ và được yêu cầu phải tập trung.
Càng lớn tuổi, tôi càng nhận ra bộ não con người có một cách lựa chọn ký ức rất kỳ quặc. Những việc được cho là quan trọng trong cuộc sống hàng ngày thường biến mất rất nhanh, trong khi một khoảnh khắc bóng đá kéo dài vài giây lại có thể tồn tại hàng chục năm mà gần như không phai mờ. Và hóa ra điều đó không phải vì chúng ta quá mê bóng đá. Nó liên quan trực tiếp đến cách bộ não lưu trữ những ký ức gắn với cảm xúc mạnh.
Bộ não không ghi nhớ sự kiện, nó ghi nhớ cảm xúc
Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực thần kinh học chỉ ra rằng ký ức không được lưu trữ đơn thuần dựa trên tầm quan trọng logic của sự kiện. Thứ quyết định một ký ức có ở lại lâu hay không thường là cường độ cảm xúc đi kèm với nó.
Một cuộc họp công việc kéo dài một giờ có thể chứa rất nhiều thông tin hữu ích, nhưng nếu nó không tạo ra cảm xúc đặc biệt nào, bộ não sẽ xem đó là dữ liệu thông thường và dần loại bỏ để tiết kiệm năng lượng. Ngược lại, một bàn thắng ở World Cup có thể chỉ kéo dài vài giây nhưng lại đi kèm sự phấn khích, hồi hộp, bất ngờ hoặc vỡ òa. Chính những cảm xúc đó khiến bộ não đánh dấu sự kiện như một thứ đáng được lưu giữ.
Đó là lý do nhiều người vẫn nhớ chính xác mình đang ở đâu khi xem trận chung kết World Cup đầu tiên trong đời. Họ có thể quên điểm số một trận đấu diễn ra tuần trước, nhưng lại nhớ rất rõ căn phòng, chiếc tivi, tiếng hò hét của người thân và cảm giác khi bàn thắng quyết định xuất hiện. Ký ức bóng đá thường không chỉ là ký ức về bóng đá. Nó là ký ức về một khoảnh khắc trong cuộc đời.
World Cup xuất hiện quá ít để trở nên bình thường
Một lý do khác khiến những bàn thắng ở World Cup bám chặt trong tâm trí chúng ta là sự khan hiếm.
Premier League diễn ra mỗi tuần. Champions League diễn ra mỗi năm. Nhưng World Cup chỉ xuất hiện bốn năm một lần. Khi một thứ xuất hiện quá hiếm, bộ não tự động gắn cho nó giá trị cao hơn.
Hãy thử nghĩ về điều này. Nếu Ronaldo ghi hai bàn trong một trận đấu ở vòng bảng Serie A năm 2002, rất có thể chúng ta đã quên từ lâu. Nhưng khi hai bàn thắng đó xuất hiện trong trận chung kết World Cup, sau quãng thời gian bốn năm chờ đợi của hàng tỷ người, chúng trở thành một phần của lịch sử.
World Cup tạo ra một cảm giác mà ít sự kiện thể thao nào có được: cảm giác rằng nếu bạn bỏ lỡ khoảnh khắc này, bạn sẽ không có cơ hội thứ hai. Chính điều đó khiến người xem tập trung hơn, cảm xúc mạnh hơn và ghi nhớ lâu hơn.
Bóng đá thường gắn với một giai đoạn của cuộc đời
Điều thú vị nhất là khi nhớ lại một bàn thắng cũ, thứ chúng ta nhớ không chỉ là bàn thắng.
Khi tôi nghĩ về World Cup 2002, tôi không chỉ nghĩ về Ronaldo. Tôi nghĩ về căn nhà nơi mình sống lúc đó. Tôi nghĩ về những người đã ngồi xem cùng mình. Tôi nghĩ về cảm giác của tuổi trẻ, về những buổi sáng thức dậy thật sớm chỉ để xem bóng đá rồi ngủ gật trong lớp học.
Bàn thắng thực chất chỉ là chiếc chìa khóa mở ra cả một kho ký ức lớn hơn nhiều.
Đó cũng là lý do hai người cùng xem một trận đấu có thể nhớ những thứ hoàn toàn khác nhau. Một người nhớ bàn thắng. Người khác nhớ tiếng cổ vũ của bố mình. Một người nhớ kết quả trận đấu. Người khác nhớ đêm hôm đó trời mưa rất lớn. Bóng đá trở thành cái neo giúp chúng ta kết nối với những phiên bản cũ của chính mình.
Khoa học gọi đó là “ký ức đèn flash”
Các nhà nghiên cứu có một thuật ngữ khá thú vị dành cho những loại ký ức này: flashbulb memories hay “ký ức đèn flash”.
Đó là những ký ức liên quan đến các sự kiện có tác động cảm xúc cực mạnh khiến người ta nhớ gần như toàn bộ bối cảnh xung quanh. Không chỉ nhớ chuyện gì xảy ra, mà còn nhớ mình ở đâu, đang làm gì và cảm thấy như thế nào khi sự kiện diễn ra.
World Cup là môi trường hoàn hảo để tạo ra kiểu ký ức đó. Một bàn thắng ở phút 90, một loạt sút luân lưu nghẹt thở hay một khoảnh khắc đăng quang lịch sử đều có khả năng kích hoạt phản ứng cảm xúc mạnh đến mức bộ não coi chúng là những dấu mốc cần được lưu trữ dài hạn.
Đó là lý do rất nhiều người vẫn có thể kể vanh vách về cú vô-lê của Zinedine Zidane, cú đánh đầu của Marco Materazzi hay hai bàn thắng của Ronaldo Nazário dù hàng chục năm đã trôi qua.
Có lẽ chúng ta không nhớ bóng đá, chúng ta nhớ chính mình
Càng nghĩ về điều này, tôi càng tin rằng điều chúng ta thực sự lưu giữ không phải là các trận đấu.
Một bàn thắng chỉ kéo dài vài giây. Nhưng khoảnh khắc đó thường được gắn với con người chúng ta ở thời điểm ấy: trẻ hơn, vui hơn, ít lo lắng hơn hoặc đơn giản là đang sống trong một giai đoạn khác của cuộc đời.
Khi xem lại những bàn thắng cũ trên YouTube, tôi thường bất ngờ vì mình không chỉ nhớ bàn thắng. Tôi nhớ cảm giác của chính mình khi xem nó lần đầu tiên. Và có lẽ đó mới là lý do những ký ức World Cup tồn tại lâu đến vậy.
Cuộc họp tuần trước có thể biến mất khỏi trí nhớ trong vài ngày nữa. Danh sách công việc hôm nay rồi cũng sẽ bị thay thế bởi danh sách của ngày mai. Nhưng một bàn thắng ở World Cup, đặc biệt là bàn thắng xuất hiện đúng thời điểm, đúng độ tuổi và đúng cảm xúc, đôi khi ở lại với chúng ta suốt cả cuộc đời.
Và nếu bạn vẫn nhớ rõ một khoảnh khắc bóng đá từ hai mươi năm trước, trong khi không nhớ nổi mật khẩu vừa đổi tháng trước, có lẽ bộ não của bạn không hề có vấn đề gì cả.
Nó chỉ đang làm đúng thứ mà nó luôn làm: giữ lại những điều khiến trái tim rung động mạnh nhất.