Tôi yêu bóng đá và cũng yêu AI
Có lẽ tôi thuộc nhóm người khá đặc biệt khi vừa dành hàng giờ mỗi tuần để đọc về các mô hình AI mới, vừa sẵn sàng thức đến gần sáng chỉ để xem một trận đấu vòng bảng World Cup. Trong vài năm gần đây, tôi chứng kiến trí tuệ nhân tạo phát triển với tốc độ đáng kinh ngạc, từ việc tạo hình ảnh, viết nội dung cho đến phân tích dữ liệu phức tạp mà trước đây cần cả đội ngũ chuyên gia thực hiện.
Bóng đá cũng không nằm ngoài cuộc cách mạng đó. Các đội bóng lớn sử dụng AI để đánh giá cầu thủ, phân tích đối thủ và xây dựng chiến thuật. Các giải đấu lớn ứng dụng công nghệ để hỗ trợ trọng tài, còn người hâm mộ thì được cung cấp nhiều thống kê hơn bao giờ hết. Mọi thứ dường như đang trở nên thông minh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn theo từng mùa giải.
Thế nhưng càng quan sát sự thay đổi ấy, tôi lại càng nhận ra một điều thú vị. Có những giá trị trong bóng đá không những chưa bị AI thay thế mà có lẽ sẽ còn trở nên quý giá hơn khi công nghệ ngày càng phát triển.
AI có thể hiểu dữ liệu nhưng không thể hiểu áp lực
Một trận đấu bóng đá hiện đại tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ. AI có thể biết một tiền vệ đã chạy bao nhiêu kilomet, một hậu vệ đã thắng bao nhiêu pha tranh chấp hay một tiền đạo có xác suất ghi bàn cao đến mức nào trong từng vị trí dứt điểm. Những con số ấy mang lại góc nhìn rất sâu về trận đấu mà người hâm mộ trước đây không thể tiếp cận.
Tuy nhiên, có những thứ không thể xuất hiện trên bảng thống kê. Khi một cầu thủ bước lên chấm phạt đền ở phút 120 của trận chung kết World Cup, thứ anh ta đối mặt không chỉ là thủ môn bên kia chiến tuyến. Áp lực từ hàng triệu người hâm mộ, kỳ vọng của cả một quốc gia và những năm tháng theo đuổi giấc mơ vô địch đều đang đè nặng lên đôi chân ấy.
AI có thể dự đoán hướng sút dựa trên dữ liệu lịch sử. AI có thể tính toán tỷ lệ thành công dựa trên hàng nghìn tình huống tương tự trong quá khứ. Nhưng cảm giác trong đầu của cầu thủ ở khoảnh khắc đó vẫn là thứ chỉ con người mới thực sự hiểu được.
AI có thể tìm ra xu hướng nhưng khó tạo ra thiên tài
Bóng đá hiện đại ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu. Các đội bóng lớn sở hữu những bộ phận phân tích có quy mô chẳng khác gì một công ty công nghệ. Họ nghiên cứu từng đường chuyền, từng pha di chuyển và từng quyết định chiến thuật nhằm tìm ra lợi thế nhỏ nhất trước đối thủ.
Điều đó giúp bóng đá trở nên khoa học hơn và chất lượng chuyên môn ngày càng cao hơn. Tuy nhiên, những cầu thủ khiến chúng ta nhớ mãi lại thường không phải những người luôn làm điều tối ưu nhất theo thuật toán.
Khi Ronaldinho thực hiện một pha xử lý không ai ngờ tới, khi Maradona rê bóng qua hàng loạt đối thủ hay khi Messi tìm thấy khoảng trống mà chẳng ai nhìn thấy, họ đang làm điều vượt ra ngoài những mô hình thông thường. Chính sự bất ngờ ấy tạo nên vẻ đẹp của bóng đá và khiến môn thể thao này trở nên khác biệt so với những trò chơi được vận hành hoàn toàn bằng logic.
Nếu mọi quyết định đều được tối ưu hóa bằng dữ liệu, bóng đá có thể hiệu quả hơn rất nhiều. Nhưng hiệu quả và hấp dẫn chưa bao giờ là hai khái niệm hoàn toàn giống nhau.
Những khoảnh khắc đẹp nhất thường không thể đo lường
Người hâm mộ thường yêu thích những con số vì chúng giúp giải thích trận đấu. Tuy nhiên, những ký ức đẹp nhất trong bóng đá lại hiếm khi được tạo nên từ các bảng thống kê.
Khi Andrés Iniesta ghi bàn trong trận chung kết World Cup 2010, người ta không nhớ đến tốc độ của cú sút hay xác suất ghi bàn của tình huống ấy. Điều còn lại trong ký ức của hàng triệu người Tây Ban Nha là cảm giác vỡ òa khi lịch sử được viết nên sau nhiều thập kỷ chờ đợi.
Khi Leicester City vô địch Premier League hay khi Morocco tiến vào bán kết World Cup 2022, sức hấp dẫn của những câu chuyện ấy không nằm ở dữ liệu. Điều khiến người hâm mộ xúc động là việc chứng kiến những điều tưởng như không thể lại trở thành hiện thực.
AI có thể giải thích tại sao những sự kiện đó xảy ra. Nhưng việc khiến người ta rơi nước mắt vì một khoảnh khắc bóng đá lại là câu chuyện hoàn toàn khác.
AI không thể thay thế những cuộc tranh luận bất tận
Một phần thú vị của bóng đá nằm ở việc nó luôn để lại khoảng trống cho những cuộc tranh luận không có hồi kết. Người hâm mộ thuộc nhiều thế hệ khác nhau vẫn tranh cãi về việc ai là cầu thủ vĩ đại nhất lịch sử, đội tuyển nào mạnh nhất mọi thời đại hay bàn thắng nào đẹp nhất từng được ghi tại World Cup.
Trong tương lai, AI có thể cung cấp nhiều dữ liệu hơn, nhiều mô hình đánh giá hơn và nhiều cách tiếp cận khách quan hơn. Tuy nhiên, ngay cả khi sở hữu toàn bộ dữ liệu của thế giới bóng đá, nó vẫn khó có thể đưa ra đáp án khiến tất cả mọi người đồng ý.
Điều đó không phải điểm yếu của bóng đá mà chính là sức hấp dẫn của môn thể thao này. Người hâm mộ không đến với bóng đá chỉ để tìm câu trả lời chính xác. Họ đến để tranh luận, để bảo vệ quan điểm của mình và để cảm nhận sự khác biệt trong cách mỗi người nhìn nhận cùng một trận đấu.
Thứ AI khó sao chép nhất chính là ký ức
Khi nghĩ về World Cup, điều đầu tiên xuất hiện trong đầu tôi thường không phải là dữ liệu hay công nghệ. Tôi nhớ đến những đêm thức trắng cùng bạn bè, những lần cố gắng giữ im lặng vì cả nhà đã ngủ và những khoảnh khắc nhảy cẫng lên vì một bàn thắng ở phút cuối cùng.
AI có thể lưu trữ mọi dữ liệu của một trận đấu. AI có thể tái hiện bàn thắng từ nhiều góc máy khác nhau và thậm chí tạo ra những mô phỏng cực kỳ chân thực. Nhưng ký ức của một người hâm mộ lại được tạo nên từ những điều riêng tư hơn rất nhiều.
Đó có thể là chiếc tivi cũ trong phòng khách, là quán cà phê quen thuộc nơi cả nhóm thường tụ tập hoặc là cảm giác hồi hộp khi đội tuyển mình yêu thích bước ra sân. Những điều đó không nằm trong dữ liệu và cũng rất khó để chuyển hóa thành thuật toán.
Tương lai của bóng đá không phải cuộc chiến giữa con người và AI
Mỗi khi một công nghệ mới xuất hiện, người ta thường đặt câu hỏi liệu nó có thay thế con người hay không. Trong bóng đá, tôi nghĩ câu hỏi đúng hơn là công nghệ sẽ giúp con người tận hưởng môn thể thao này theo cách nào.
AI sẽ giúp trọng tài chính xác hơn. AI sẽ giúp huấn luyện viên hiểu trận đấu sâu sắc hơn. AI sẽ giúp người hâm mộ tiếp cận thông tin nhanh hơn và giúp các đội bóng nhỏ có thêm cơ hội cạnh tranh với những ông lớn.
Nhưng điều khiến hàng tỷ người yêu bóng đá chưa bao giờ nằm ở công nghệ. Thứ giữ chân chúng ta suốt nhiều thập kỷ chính là cảm giác không thể đoán trước, những câu chuyện cổ tích xuất hiện giữa đời thực và niềm tin rằng bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra khi trái bóng bắt đầu lăn.
Có lẽ đó là lý do tôi càng yêu công nghệ thì càng trân trọng bóng đá hơn. Trong một thế giới mà AI ngày càng giỏi ở mọi lĩnh vực, bóng đá vẫn nhắc chúng ta rằng những điều đáng nhớ nhất của con người đôi khi lại đến từ cảm xúc, sự ngẫu hứng và những khoảnh khắc không ai có thể dự báo trước.