Có những căn bệnh mà chỉ cần nghe tên thôi, cả thế giới lập tức căng thẳng.
Ebola là một trong số đó.
Sau nhiều năm tưởng như đã lắng xuống, virus Ebola lại khiến Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phải phát đi cảnh báo khẩn cấp quốc tế khi các ổ dịch mới xuất hiện tại châu Phi. Và điều đáng lo không chỉ nằm ở số ca nhiễm đang tăng lên, mà ở chính bản chất cực kỳ nguy hiểm của căn bệnh này.
Bởi Ebola không giống cúm mùa.
Nó không cho cơ thể nhiều thời gian để chống đỡ.
Điều khiến Ebola đáng sợ không chỉ là tỷ lệ tử vong
Theo dữ liệu mới nhất, tỉnh Ituri của Cộng hòa Dân chủ Congo đã ghi nhận hàng trăm ca nghi nhiễm, với hàng chục trường hợp không qua khỏi nghi do Ebola. Một số ca bệnh cũng đã xuất hiện tại Uganda, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lây lan trong khu vực.
WHO hiện chưa coi đây là đại dịch toàn cầu, nhưng đã nâng mức cảnh báo vì Ebola luôn là loại virus có khả năng vượt ngoài tầm kiểm soát nếu phản ứng chậm.
Điều khiến Ebola nguy hiểm nằm ở tốc độ diễn tiến của bệnh.
Người nhiễm thường bắt đầu bằng các triệu chứng khá giống cúm: sốt cao, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi. Nhưng chỉ trong thời gian ngắn, bệnh có thể chuyển nặng rất nhanh với nôn ói, tiêu chảy, suy gan, suy thận và xuất huyết nghiêm trọng.
Trong nhiều đợt bùng phát trước đây, tỷ lệ tử vong của Ebola từng lên tới 50%, thậm chí cao hơn ở một số khu vực thiếu điều kiện y tế.
Ebola lây như thế nào?
Một điều quan trọng là Ebola không lây qua không khí như Covid-19.
Virus chủ yếu lây qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người bệnh, bao gồm máu, nước bọt, chất nôn, nước tiểu hoặc các bề mặt bị nhiễm virus.
Nghe thì có vẻ “khó lây hơn Covid”, nhưng thực tế lại rất nguy hiểm trong môi trường gia đình hoặc bệnh viện.
Chỉ cần chăm sóc bệnh nhân mà không có đồ bảo hộ phù hợp, nguy cơ lây nhiễm đã tăng lên rất cao. Đó là lý do nhiều nhân viên y tế từng trở thành nạn nhân trong các đợt dịch Ebola trước đây.
Đặc biệt, virus còn có thể tồn tại trên thi thể người bệnh, khiến các nghi lễ mai táng truyền thống ở một số quốc gia châu Phi trở thành nguồn lây lớn nếu không được kiểm soát.
Điều đáng lo nhất: nhiều chủng Ebola vẫn chưa có thuốc điều trị hiệu quả
Đây mới là phần khiến giới khoa học lo ngại nhất.
Hiện nay, thế giới đã có vaccine và một số liệu pháp điều trị dành cho chủng Ebola Zaire — chủng từng gây ra các đợt bùng phát lớn nhất. Nhưng đợt dịch hiện tại xuất hiện thêm những chủng hiếm hơn như Bundibugyo, và các vaccine hiện nay không thật sự tối ưu với biến thể này.
Nói cách khác: không phải mọi Ebola đều có cách chữa giống nhau.
Nhiều trường hợp điều trị hiện vẫn chủ yếu dựa vào chăm sóc hỗ trợ như bù nước, duy trì điện giải và giữ ổn định các cơ quan trong cơ thể để kéo dài cơ hội sống cho bệnh nhân.
Đó là lý do mỗi khi Ebola xuất hiện, WHO gần như luôn phản ứng rất nhanh.
Vì nếu virus lan rộng trước khi khoanh vùng thành công, hậu quả có thể cực kỳ nghiêm trọng.
WHO đang cố ngăn điều gì xảy ra?
Khi WHO ban bố tình trạng khẩn cấp y tế quốc tế, mục tiêu lớn nhất là ngăn dịch lan sang nhiều quốc gia khác trước khi mất kiểm soát.
Các biện pháp hiện được khuyến nghị gồm:
- Phát hiện và cách ly sớm ca nghi nhiễm
• Theo dõi người từng tiếp xúc trong vòng 21 ngày
• Kiểm soát nhiễm khuẩn tại bệnh viện
• Tổ chức mai táng an toàn
• Hạn chế di chuyển của người nghi nhiễm
Nghe có vẻ quen thuộc vì thế giới từng trải qua điều tương tự với Covid-19.
Nhưng Ebola khác ở chỗ: tỷ lệ tử vong cao hơn rất nhiều, trong khi khả năng điều trị vẫn hạn chế hơn.
Vì sao thế giới vẫn đặc biệt sợ Ebola?
Có một lý do tâm lý rất lớn.
Ebola là kiểu dịch bệnh khiến con người cảm thấy mất kiểm soát nhanh chóng. Nó diễn tiến dữ dội, tạo ra hình ảnh ám ảnh về các khu cách ly và những bệnh nhân suy kiệt chỉ sau vài ngày.
Ngoài ra, mỗi lần Ebola xuất hiện, nỗi lo không chỉ nằm ở hiện tại mà còn ở tương lai.
Biến đổi khí hậu, đô thị hóa và việc con người tiếp xúc ngày càng nhiều với động vật hoang dã đang khiến nguy cơ bùng phát các bệnh truyền nhiễm mới trở nên khó dự đoán hơn trước rất nhiều.
Và Ebola luôn nằm trong nhóm virus được giới khoa học theo dõi sát nhất.
Điều WHO thực sự muốn nhấn mạnh
WHO hiện chưa kêu gọi hoảng loạn.
Nhưng tổ chức này muốn nhắc cả thế giới rằng những căn bệnh nguy hiểm chưa bao giờ biến mất hoàn toàn. Chúng chỉ tạm lùi xuống — cho tới khi xuất hiện cơ hội quay trở lại.
Đó cũng là lý do các hệ thống giám sát dịch bệnh toàn cầu vẫn phải hoạt động liên tục ngay cả sau Covid-19.
Bởi đôi khi, chỉ một ổ dịch nhỏ ở một khu vực xa xôi cũng có thể trở thành vấn đề của cả thế giới nếu phản ứng quá chậm.