Giấc mơ AI “ai cũng dùng được”
Ở bề mặt, AI chưa bao giờ gần con người đến thế. Viết một đoạn văn, chỉnh sửa ảnh, dịch ngôn ngữ, lập trình, học tập – tất cả đều có thể làm được trong vài cú nhấp chuột. Cảm giác ấy tạo ra một niềm tin rất hấp dẫn: AI đang trở nên phổ cập, bình đẳng và dễ tiếp cận.
Nhưng cảm giác không phải lúc nào cũng phản ánh bản chất. Việc sử dụng AI không đồng nghĩa với việc sở hữu AI. Cũng giống như việc bạn lái xe trên cao tốc không có nghĩa con đường ấy thuộc về bạn.
AI miễn phí ở đầu ngón tay, nhưng ai trả tiền cho phía sau?
Mỗi câu hỏi gửi cho AI đều tiêu tốn tài nguyên thật: điện năng, năng lực tính toán, thời gian GPU, dung lượng lưu trữ. Những thứ đó không hề rẻ, và càng không “miễn phí cho mọi người”.
Đằng sau sự tiện lợi là các trung tâm dữ liệu khổng lồ, các cụm GPU trị giá hàng tỷ USD, các hợp đồng năng lượng dài hạn và cả những chuỗi cung ứng phức tạp mà người dùng không bao giờ nhìn thấy.
Vì thế, khi AI trở thành một dịch vụ phổ thông, câu hỏi thực sự không phải là ai được dùng, mà là ai đủ khả năng duy trì cuộc chơi này trong nhiều năm.
Quyền lực không nằm ở người dùng, mà ở người bật công tắc
Trong kỷ nguyên AI, quyền lực không nằm ở chỗ ai đặt câu hỏi hay hơn, mà nằm ở chỗ ai có quyền bật – tắt hệ thống. Người sở hữu hạ tầng có thể quyết định mô hình nào được ưu tiên, dữ liệu nào được khai thác, giá dịch vụ tăng hay giảm, và ai bị bỏ lại khi chi phí vận hành tăng cao.
AI vì thế không khác mấy so với điện hay Internet thời kỳ đầu. Ban đầu, ai cũng hy vọng nó sẽ tự do và mở. Nhưng rất nhanh, nó trở thành lĩnh vực mà hạ tầng quyết định tất cả.
Khoảng cách mới: không phải giữa người biết dùng AI và không biết dùng
Người ta thường nói về “khoảng cách AI” như một vấn đề kỹ năng: ai biết dùng AI sẽ đi trước, ai không biết sẽ tụt lại. Nhưng thực tế đang hình thành một khoảng cách sâu hơn nhiều: khoảng cách giữa những người phụ thuộc AI và những người sở hữu nền tảng AI.
Doanh nghiệp nhỏ có thể dùng AI để tối ưu công việc, nhưng họ vẫn phụ thuộc vào giá dịch vụ, chính sách và năng lực của các nền tảng lớn. Quốc gia nhỏ có thể ứng dụng AI trong giáo dục hay hành chính, nhưng nếu toàn bộ dữ liệu và năng lực xử lý nằm ngoài biên giới, sự phụ thuộc ấy không chỉ là kinh tế, mà còn là chiến lược.
AI cho mọi người, nhưng lợi nhuận cho số ít?
Một nghịch lý đang dần lộ rõ: AI càng phổ cập, quyền lực hạ tầng càng tập trung. Càng nhiều người dùng, chi phí đầu tư càng lớn, và chỉ những tập đoàn hoặc quốc gia đủ tiềm lực mới trụ vững được.
Điều này không nhất thiết là âm mưu. Nó đơn giản là logic của hạ tầng. Nhưng nếu không được nhận diện sớm, AI có thể vô tình mở rộng bất bình đẳng – nơi mọi người đều dùng chung một công cụ, nhưng chỉ một số rất ít người thực sự làm chủ cuộc chơi.
Vậy AI có còn là “cho mọi người”?
Có lẽ, câu trả lời trung thực nhất là: AI cho mọi người sử dụng, nhưng quyền định đoạt thuộc về người sở hữu hạ tầng.
Điều đó không có nghĩa tương lai là u ám. Nhưng nó đòi hỏi xã hội phải tỉnh táo hơn khi nói về AI. Không chỉ dạy cách dùng, mà phải nói về cách xây. Không chỉ hào hứng với ứng dụng, mà phải quan tâm đến nền móng phía dưới.
Trong kỷ nguyên AI, mỗi người đều có thể là người dùng. Nhưng không phải ai cũng có cơ hội trở thành người quyết định. Khoảng cách ấy không hiện ra trên màn hình, mà nằm sâu trong hạ tầng, vốn đầu tư và quyền kiểm soát dữ liệu.
AI có thể giúp mọi người làm việc tốt hơn. Nhưng chỉ khi xã hội hiểu rõ quyền lực hạ tầng đang dịch chuyển ra sao, chúng ta mới tránh được việc trở thành những người tiêu dùng thông minh nhưng hoàn toàn bị động trong một cuộc chơi do người khác thiết kế.
Và có lẽ, câu hỏi lớn nhất của kỷ nguyên AI không phải là AI thông minh đến đâu, mà là ai thực sự làm chủ trí tuệ ấy.