Tôi nghĩ muốn hiểu vì sao xe máy vẫn đông như kiến trên đường phố Việt Nam, cách đơn giản nhất là thử tưởng tượng một ngày không có nó. Sáng đi làm, đưa con đến trường, ghé mua ổ bánh mì, tạt qua cây ATM, chiều chạy ra chợ rồi tối sang nhà người thân. Những quãng đường ấy không quá xa để cần ô tô, nhưng cũng chẳng phải lúc nào đi bộ hay chờ xe buýt cũng thuận tiện. Một chiếc xe máy giải quyết gần như tất cả, từ chuyến đi vài trăm mét đến hành trình hàng chục cây số, mà người sử dụng không phải lên kế hoạch quá nhiều.

Báo cáo doanh số quý III/2026 của VAMM ghi nhận 686.661 xe được bán ra, tăng 10,4% so với cùng kỳ năm 2025. Đây là số liệu của sáu thành viên gồm Honda Việt Nam, Yamaha Motor Việt Nam, SYM Việt Nam, Piaggio Việt Nam, Suzuki Việt Nam và Kawasaki Motors Việt Nam, chứ không phải toàn bộ thị trường xe hai bánh, bởi còn nhiều thương hiệu và nhà cung cấp xe điện nằm ngoài nhóm này. Dù vậy, kết quả trên vẫn cho thấy nhu cầu đối với các dòng xe thuộc nhóm nhà sản xuất truyền thống chưa hề biến mất.
Nhưng tôi không nghĩ người Việt tiếp tục mua xe máy chỉ vì đã quen với nó. Thói quen có thể giải thích một phần, còn thứ giữ chiếc xe ở lại trong đời sống hằng ngày là tính thực dụng. Với nhiều gia đình, xe máy không phải món đồ để thể hiện phong cách hay một quyết định mua sắm lớn lao. Nó đơn giản là phương tiện để đi làm đúng giờ, kiếm tiền, đưa đón con cái và xử lý hàng loạt việc nhỏ trong ngày. Khi một món đồ đã trở thành công cụ phục vụ gần như mọi hoạt động, muốn thay thế nó phải có một lựa chọn tốt hơn trên nhiều phương diện, chứ không chỉ mới hơn về công nghệ.
Hãy nói về tiền trước. Một chiếc xe máy phổ thông thường có mức giá dễ tiếp cận hơn ô tô rất nhiều, trong khi chi phí gửi xe, bảo dưỡng và vận hành cũng phù hợp với khả năng của nhiều gia đình. Người mua có thể chọn xe số bình dân, xe tay ga hoặc một mẫu xe đã qua sử dụng tùy túi tiền. Khi xe hỏng, việc tìm cửa hàng sửa chữa cũng tương đối dễ dàng ở nhiều khu vực. Không phải ai cũng đủ điều kiện để chuyển sang ô tô, còn với người chỉ cần đi lại trong thành phố, khoản tiền chênh lệch ấy có thể dành cho tiền nhà, học phí của con hoặc những chi tiêu thiết yếu khác.
Ngay cả khi có đủ tiền mua ô tô, chưa chắc người ta đã muốn sử dụng ô tô cho mọi chuyến đi. Đường phố đông đúc, những con hẻm nhỏ, nơi đỗ xe hạn chế và chi phí gửi xe có thể khiến việc lái ô tô trở nên bất tiện trong một số tình huống. Một chiếc xe máy có thể ghé vào con đường nhỏ, dừng mua đồ bên đường hoặc xoay xở với những chuyến đi ngắn mà không phải mất nhiều thời gian tìm chỗ đỗ. Tất nhiên, khả năng luồn lách không có nghĩa xe máy an toàn hơn hay nên được sử dụng thiếu cẩn trọng giữa dòng giao thông đông đúc. Nhưng xét riêng về sự linh hoạt, đây vẫn là một lợi thế rất khó phủ nhận.
Một điểm nữa là xe máy phù hợp với cách nhiều người Việt tổ chức cuộc sống. Có người đi làm cách nhà vài cây số, có người chạy qua nhiều địa điểm trong ngày, có người phải giao hàng hoặc chở dụng cụ phục vụ công việc. Một chiếc xe vừa đủ dùng có thể theo họ từ sáng đến tối mà không cần thay đổi quá nhiều thói quen. Nếu chuyển sang phương tiện khác, người dùng không chỉ phải tính chuyện mua xe mà còn phải xem lại đường đi, chỗ đỗ, thời gian di chuyển và những việc phát sinh trên hành trình. Một lựa chọn mới chỉ thật sự hấp dẫn khi nó giúp cuộc sống dễ dàng hơn, chứ không phải tạo thêm một danh sách những việc cần lo.
Tuy nhiên, nói xe máy vẫn được mua nhiều không có nghĩa thị trường đã đứng yên. Người tiêu dùng hiện có thêm lựa chọn, đặc biệt là xe máy điện. Nếu trước đây nhiều người còn e ngại về quãng đường di chuyển, khả năng vận hành hoặc việc sửa chữa, thì nay họ có thể cân nhắc nhiều mẫu xe điện với thiết kế và mức giá đa dạng hơn. Một số người chạy quãng đường cố định mỗi ngày có thể thấy xe điện phù hợp vì vận hành êm, không phải đổ xăng và có tiềm năng tiết kiệm chi phí năng lượng. Với người sống trong khu chung cư hoặc thường xuyên đi xa, bài toán lại khác, bởi khả năng sạc, quy định của nơi ở, mạng lưới dịch vụ và thời gian sử dụng đều cần được tính đến.
Tôi không muốn kết luận rằng xe xăng đang thắng hay xe điện sắp thắng chỉ dựa trên doanh số của một nhóm nhà sản xuất. Báo cáo VAMM phản ánh kết quả của các thành viên trong hiệp hội, trong khi thị trường xe điện có những thương hiệu và kênh phân phối riêng. Muốn so sánh công bằng cần có số liệu bao quát cả hai nhóm, cùng phương pháp thống kê và cùng khoảng thời gian. Một mẫu xe điện bán tốt cũng chưa đủ để nói toàn bộ thị trường đã chuyển dịch, giống như doanh số xe xăng tăng trong một quý không có nghĩa người tiêu dùng sẽ mãi lựa chọn động cơ đốt trong.
Theo tôi, câu hỏi thực tế hơn không phải là bao giờ người Việt bỏ xe xăng, mà là khi nào người dùng cảm thấy chuyển sang xe điện thực sự có lợi cho mình. Nếu một gia đình có chỗ sạc thuận tiện, nhu cầu đi lại mỗi ngày tương đối ổn định và tìm được mẫu xe phù hợp với ngân sách, xe điện có thể là lựa chọn đáng cân nhắc. Ngược lại, nếu thường xuyên đi xa, không có điều kiện sạc phù hợp hoặc sống ở nơi dịch vụ sửa chữa còn hạn chế, họ có thể cần cân nhắc kỹ hơn. Đó không nhất thiết là sự bảo thủ hay ngại công nghệ, mà đơn giản là quyết định mua một phương tiện phải dựa trên điều kiện sống thật của người sử dụng.
Cũng cần nhìn rộng hơn chuyện tiền mua xe. Chi phí thực tế không chỉ nằm ở giá niêm yết, mà còn gồm nhiên liệu hoặc tiền điện, bảo dưỡng, lốp, phụ tùng, bảo hiểm và giá trị bán lại. Với xe điện, người mua cần xem xét thêm cách sạc hoặc đổi pin, chính sách bảo hành và chi phí thay pin nếu có. Với xe xăng, họ phải tính đến mức tiêu thụ nhiên liệu và lịch bảo dưỡng phù hợp. Mỗi loại có điểm mạnh riêng, và một chiếc xe tiết kiệm nhất trên quảng cáo chưa chắc là chiếc xe có tổng chi phí thấp nhất trong hoàn cảnh của tất cả mọi người.
Tôi cũng mong cuộc tranh luận giữa xe xăng và xe điện đừng biến thành chuyện người dùng loại nào văn minh hơn. Một người đi xe điện vì muốn giảm chi phí vận hành không có gì đáng để khoe khoang; một người tiếp tục đi xe xăng vì chưa có điều kiện đổi xe cũng chẳng đáng bị phán xét. Lựa chọn phương tiện phụ thuộc vào thu nhập, nơi ở, công việc và hạ tầng mà người đó có thể tiếp cận. Nếu muốn quá trình chuyển đổi diễn ra thuận lợi, điều quan trọng là có thêm lựa chọn phù hợp, dịch vụ đáng tin cậy và thông tin rõ ràng để người dân tự quyết định.

Sau cùng, xe máy vẫn hiện diện dày đặc không chỉ vì người Việt đã quen với nó, mà bởi nó đang giải quyết một bài toán đi lại rất cụ thể. Nó vừa túi tiền với nhiều người, dễ sửa chữa, linh hoạt trên những con đường chật hẹp và đáp ứng được vô số chuyến đi ngắn trong ngày. Những lợi thế ấy không biến mất chỉ sau một vài năm công nghệ phát triển. Nhưng cũng không có nghĩa thị trường sẽ mãi như hiện tại, bởi khi giá xe, hạ tầng, dịch vụ và nhu cầu thay đổi, quyết định của người mua cũng sẽ thay đổi theo.
Tôi nghĩ sẽ còn lâu trước khi chúng ta có thể nói lời tạm biệt với xe máy theo nghĩa rộng. Có thể chiếc xe trong tương lai sẽ dùng điện thay vì xăng, được kết nối thông minh hơn và ít tốn công chăm sóc hơn. Nhưng dù sử dụng công nghệ nào, điều người mua vẫn quan tâm sau cùng là chiếc xe có giúp họ đi làm thuận tiện, nuôi sống gia đình và hoàn thành công việc mỗi ngày hay không. Với một món đồ gắn bó chặt chẽ với đời sống như xe máy, thứ quyết định tương lai của nó không chỉ là công nghệ mới đến đâu, mà còn là công nghệ ấy có thực sự phù hợp với cuộc sống của người Việt hay chưa.
