Vì sao anh em làm mãi mà không có dư tiền?
Lương vừa về, tiền nhà đã lấy mất một phần, xăng xe và ăn uống tiếp tục rút ví, rồi còn tiền gửi về cho gia đình, tiền học của con và những khoản phát sinh không thể né. Đến cuối tháng, nhiều anh em nhìn lại tài khoản mà chẳng hiểu tiền đã đi đâu, dù bản thân vẫn đi làm đều đặn, chẳng ăn chơi gì quá đáng. Nhưng muốn biết vì sao mãi không có dư, chúng ta phải nhìn thẳng vào cả hai chuyện: kiếm được bao nhiêu và đang phải sống tốn kém đến mức nào.
Một cảm giác rất quen thuộc với anh em đi làm: đầu tháng nhìn tài khoản còn thấy yên tâm, giữa tháng bắt đầu tính toán, cuối tháng thì chỉ mong đừng có chuyện gì bất ngờ xảy ra. Một chiếc xe hỏng, người nhà cần tiền, con ốm phải đi khám hay một món đồ trong nhà đột nhiên không dùng được cũng đủ khiến kế hoạch chi tiêu đảo lộn. Có người lương không đến nỗi thấp, nhưng tháng nào cũng hết sạch; có người thu nhập nhỉnh hơn một chút vẫn phải vay mượn khi có việc. Nhìn từ bên ngoài, người ta dễ cho rằng họ tiêu xài không biết tính toán, nhưng sống trong hoàn cảnh ấy mới hiểu đôi khi chẳng có khoản nào thật sự xa xỉ để cắt bỏ.

Cứ thử hình dung một người làm công ăn lương ở thành phố. Tiền thuê phòng hoặc góp tiền nhà đã chiếm một phần thu nhập, rồi tiền ăn, xăng xe, điện nước, điện thoại, gửi xe và những khoản cần thiết khác nối nhau xuất hiện. Nếu còn phải gửi tiền về quê phụ giúp cha mẹ, nuôi con hoặc trả góp một món đồ đã mua từ trước, số tiền được tự do sử dụng mỗi tháng chẳng còn bao nhiêu. Những khoản này đứng riêng có thể không quá lớn, nhưng cộng lại thì khác hẳn. Tiền thường không biến mất trong một lần mua sắm khổng lồ; nó rời khỏi ví từng chút một, đều đặn đến mức nhiều người chỉ nhận ra khi tài khoản gần chạm đáy.
Vì vậy, tôi không thích kiểu lời khuyên cứ hết tiền là phải xem lại bản thân, phải bỏ cà phê, ngừng ăn ngoài hay đừng mua món đồ mình thích. Những lời khuyên ấy không hoàn toàn sai, nhưng nếu dùng cho tất cả mọi người thì quá dễ dãi. Một người mỗi ngày mua vài món không cần thiết có thể cải thiện tình hình bằng cách thay đổi thói quen. Nhưng một người đã tự nấu ăn, đi phương tiện tiết kiệm, không mua sắm linh tinh mà cuối tháng vẫn thiếu tiền thì vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng việc thắt lưng buộc bụng. Không thể yêu cầu người ta tiết kiệm từ một chiếc ví vốn đã gần như trống rỗng.
Lương thấp là một phần của câu chuyện, và đôi khi là phần quan trọng nhất. Nếu thu nhập chỉ vừa đủ trang trải những nhu cầu cơ bản, khả năng tích lũy sẽ rất hạn chế dù người đó quản lý tiền tốt đến đâu. Khi tiền thuê nhà, thực phẩm, đi lại và những trách nhiệm gia đình chiếm gần hết tiền lương, phần còn lại để tiết kiệm không thể tự nhiên xuất hiện chỉ nhờ quyết tâm. Chúng ta có thể tối ưu từng khoản, nhưng cũng phải thừa nhận rằng có một giới hạn thực tế: không phải khoản chi nào cũng cắt được, và không phải ai cũng có cơ hội tăng lương ngay lập tức.
Chuyện này càng khó với những người có trách nhiệm tài chính với gia đình. Một anh em sống một mình có thể lựa chọn ở ghép, ăn uống đơn giản hoặc hoãn mua sắm để dành tiền. Nhưng nếu đã có vợ con, phải gửi tiền cho cha mẹ hoặc đang trả nợ, những lựa chọn ấy sẽ ít đi. Có những khoản chi không chỉ là nhu cầu cá nhân mà còn là trách nhiệm, tình cảm và nghĩa vụ của người trưởng thành. Nhìn một người không có tiền tiết kiệm rồi kết luận họ thiếu kỷ luật là quá nhanh, bởi chúng ta chưa biết họ đang phải gánh những gì phía sau mức lương hằng tháng.
Tuy nhiên, nói lương thấp là nguyên nhân không có nghĩa chúng ta hoàn toàn không thể làm gì. Nếu cứ để tiền đi đâu thì đi, không biết mỗi tháng mình tiêu bao nhiêu và thường xuyên mua sắm theo cảm xúc, tình hình có thể còn khó khăn hơn. Người thu nhập thấp càng cần biết tiền đang được dùng vào đâu, không phải để tự trách mình vì từng ly cà phê hay bữa ăn ngon, mà để nhận ra những khoản nào thực sự cần thiết, khoản nào có thể điều chỉnh và khoản nào đang âm thầm làm mình mất cân đối tài chính. Biết rõ tình hình không làm lương tăng lên ngay, nhưng ít nhất giúp chúng ta tránh được những quyết định khiến tháng sau còn khó thở hơn tháng trước.
Tôi thấy một cách thực tế là thử ghi lại chi tiêu trong khoảng một tháng. Không cần ứng dụng phức tạp hay bảng tính cầu kỳ, chỉ cần ghi những khoản chính như tiền nhà, ăn uống, đi lại, hóa đơn, gia đình, trả nợ và mua sắm cá nhân. Cuối tháng, nhìn lại con số tổng sẽ rõ hơn nhiều so với cảm giác mơ hồ rằng mình chẳng tiêu gì mà vẫn hết tiền. Có khi chúng ta phát hiện một khoản đăng ký dịch vụ đã quên hủy, những lần mua đồ nhỏ nhưng lặp lại quá thường xuyên, hoặc tiền ăn ngoài cao hơn dự tính. Cũng có khi kết quả cho thấy gần như toàn bộ thu nhập đã dành cho những nhu cầu thiết yếu. Cả hai kết quả đều có ích, vì chúng giúp phân biệt điều gì có thể thay đổi và điều gì cần một giải pháp lớn hơn.
Nếu phát hiện mình đang chi quá tay ở một vài khoản, hãy điều chỉnh vừa sức thay vì lập ra một kế hoạch tiết kiệm khắc nghiệt. Đừng ép bản thân từ ngày mai không được mua bất cứ thứ gì ngoài nhu yếu phẩm, rồi chỉ sau một tuần mệt mỏi lại chi tiêu bù. Có thể bắt đầu bằng việc lên kế hoạch cho những bữa ăn trong tuần, hạn chế mua món đồ chưa thật sự cần, kiểm tra các khoản phí định kỳ hoặc đặt một giới hạn hợp lý cho tiền giải trí. Mục tiêu không phải biến cuộc sống thành chuỗi ngày nhịn ăn nhịn mặc, mà là sử dụng tiền có chủ đích hơn để vẫn sống được thoải mái trong khả năng của mình.
Một điều nữa tôi muốn nói là đừng tiết kiệm bằng mọi giá nếu cái giá phải trả quá lớn. Nếu vì muốn để dành vài trăm nghìn mà ăn uống thiếu chất, trì hoãn việc khám chữa bệnh cần thiết hoặc sử dụng một chiếc xe không an toàn, khoản tiết kiệm trước mắt có thể dẫn đến chi phí lớn hơn về sau. Tương tự, không phải cứ mua món đồ bền hơn, trả tiền cho một khóa học hay đầu tư vào công cụ làm việc là tiêu hoang. Có những khoản chi giúp chúng ta khỏe hơn, làm việc hiệu quả hơn hoặc mở ra cơ hội tăng thu nhập. Cần phân biệt giữa tiêu tiền vô thức và chi tiền có mục đích, chứ không phải cứ chi ít nhất là giỏi quản lý tài chính.
Nhưng sau khi đã kiểm soát những khoản có thể kiểm soát, câu hỏi khó hơn vẫn còn nguyên: làm thế nào để kiếm được nhiều tiền hơn? Đây là phần thường bị bỏ qua trong những lời khuyên tài chính trên mạng. Người ta nói rất nhiều về việc bỏ cà phê, mang cơm đi làm, không mua điện thoại mới, nhưng ít nói về chuyện mức lương hiện tại có tương xứng với công việc hay không, công việc đó có cơ hội tăng thu nhập không và người lao động cần làm gì để cải thiện vị thế của mình. Tiết kiệm giúp giữ lại một phần tiền đang có; muốn có khoản dư đáng kể hơn trong dài hạn, nhiều người còn cần tăng thu nhập hoặc tìm được công việc trả công tốt hơn.
Tất nhiên, tăng thu nhập không phải chuyện cứ cố gắng là được. Không phải ai cũng có thời gian làm thêm, học một kỹ năng mới hay chuyển việc ngay lập tức. Người có con nhỏ, chăm sóc cha mẹ hoặc làm công việc theo ca có thể gần như không còn thời gian riêng. Có người làm rất chăm chỉ nhưng ngành nghề đang trả lương thấp, cơ hội thăng tiến hạn chế hoặc thị trường việc làm không thuận lợi. Bởi vậy, thay vì tự ép mình phải làm việc nhiều hơn bằng mọi giá, hãy thử nhìn vào những lựa chọn có thể thực hiện trong hoàn cảnh hiện tại: trao đổi về mức lương khi có cơ sở, tìm hiểu mặt bằng trả công của công việc tương tự, học một kỹ năng có khả năng cải thiện cơ hội nghề nghiệp hoặc tìm việc mới khi điều kiện cho phép.
Tôi cũng không nghĩ ai cũng phải có một nghề tay trái mới được xem là biết lo cho tương lai. Làm thêm có thể giúp tăng thu nhập, nhưng cũng lấy đi thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc gia đình và phục hồi sức khỏe. Nếu một người đã làm việc mười tiếng mỗi ngày, bắt họ tiếp tục chạy thêm vài tiếng buổi tối không phải lúc nào cũng là giải pháp tốt. Điều đáng cân nhắc là công sức bỏ thêm có đem lại khoản thu nhập tương xứng hay không, và liệu cách làm ấy có thể duy trì lâu dài. Kiếm được thêm tiền nhưng kiệt sức, ảnh hưởng sức khỏe hoặc mất khả năng làm công việc chính thì chưa chắc đã là một sự đánh đổi khôn ngoan.
Một cái bẫy khác là thấy mình không có tiền dư nên vội tìm cách làm giàu nhanh. Khi tài khoản thường xuyên cạn, những lời quảng cáo lợi nhuận cao, đầu tư dễ dàng hay công việc kiếm tiền không cần kỹ năng có thể trở nên rất hấp dẫn. Nhưng người đang thiếu tiền thường cũng là người ít khả năng chịu được một khoản thua lỗ lớn. Nếu phải vay tiền để tham gia một cơ hội mà mình chưa hiểu rõ, rủi ro càng nặng nề hơn. Trước khi nghĩ đến chuyện làm cho tiền sinh lời, hãy bảo vệ số tiền mình đã vất vả kiếm được, xử lý những khoản nợ tốn kém và xây dựng một nền tảng tài chính đủ vững để không phải vay mượn chỉ vì một sự cố nhỏ.
Nếu hiện tại chưa thể tiết kiệm nhiều, đừng vội nghĩ rằng mình vô dụng hoặc thua kém bạn bè. Có người cùng tuổi đã mua nhà, đổi xe và có khoản đầu tư, trong khi mình vẫn phải thuê phòng và tính toán từng khoản vào cuối tháng. Nhưng thu nhập, trách nhiệm gia đình, nơi sinh sống và điểm xuất phát của mỗi người khác nhau. So sánh kết quả mà không nhìn vào hoàn cảnh dễ khiến chúng ta chạy theo một cuộc đua không phù hợp, thậm chí chi tiêu quá khả năng chỉ để trông có vẻ thành công. Tài chính cá nhân không phải cuộc thi xem ai có nhiều tài sản hơn ở cùng một độ tuổi, mà là hành trình tìm cách sống ổn định hơn với những nguồn lực mình thực sự có.
Vậy nếu muốn bắt đầu ngay trong tháng này, tôi nghĩ anh em không cần làm điều gì quá lớn. Hãy nhìn lại số tiền thực nhận, trừ những khoản bắt buộc phải trả và xem phần còn lại đủ trang trải cuộc sống hay không. Nếu vẫn còn một khoản nhỏ, có thể dành riêng một phần ngay khi nhận lương, dù ban đầu chỉ là số tiền khiêm tốn. Nếu không còn gì để dành, đừng cố ép mình phải tiết kiệm theo một tỷ lệ cố định chỉ vì đọc được lời khuyên trên mạng. Trước hết hãy tìm ra khoảng thiếu hụt đến từ đâu, rồi xem có thể giảm khoản nào, thương lượng chi phí nào hoặc cải thiện thu nhập bằng cách nào.
Một khoản dự phòng nhỏ cũng có giá trị, không phải vì nó khiến chúng ta giàu lên ngay, mà vì nó giúp giảm bớt sự mong manh trước những chuyện bất ngờ. Khi chưa có khoản dự phòng, một lần xe hỏng hoặc vài ngày nghỉ việc vì bệnh có thể khiến cả tháng tài chính đổ vỡ. Khi đã có một khoản để dành phù hợp với khả năng, chúng ta có thêm chút thời gian để xử lý vấn đề mà không lập tức phải vay mượn. Nhưng cũng cần thực tế: nếu thu nhập chưa đủ trang trải những nhu cầu thiết yếu, xây dựng quỹ dự phòng sẽ khó khăn và cần thời gian. Không nên biến một lời khuyên tốt thành lý do để trách người đang chật vật vì họ chưa làm được.

Sau cùng, vì sao anh em làm mãi mà không có dư? Có thể vì những khoản chi nhỏ đang cộng lại thành một con số lớn, vì cách quản lý tiền chưa hợp lý, hoặc vì thu nhập thực sự không đủ để trang trải những trách nhiệm hiện tại. Với nhiều người, cả ba điều ấy cùng xảy ra. Không có một công thức chung giúp ai cũng dư tiền sau vài tháng, và càng không thể giải quyết vấn đề bằng cách quy hết lỗi cho người lao động.
Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là nhìn thẳng vào tình hình của mình mà không tự lừa dối, nhưng cũng không tự kết tội bản thân. Nếu có khoản chi lãng phí, hãy sửa. Nếu đang mắc nợ, hãy lập kế hoạch xử lý. Nếu lương quá thấp so với chi phí sống và công sức bỏ ra, hãy nghiêm túc tìm cách cải thiện thu nhập khi có thể. Còn nếu đã cố gắng hết sức mà vẫn chật vật, hãy hiểu rằng không phải mọi khó khăn tài chính đều bắt nguồn từ việc mình chưa đủ chăm chỉ hay chưa biết tiết kiệm.
Đi làm để sống tốt hơn, chứ không phải dành cả đời để nhìn tài khoản rồi tự trách mình. Một người biết quý trọng đồng tiền cần học cách chi tiêu hợp lý, nhưng cũng xứng đáng được trả công đủ để trang trải cuộc sống và có cơ hội tích lũy. Tiết kiệm là cần thiết, song nó không thể thay thế một mức thu nhập phù hợp. Muốn có tiền dư, đôi khi chúng ta phải học cách giữ tiền tốt hơn; đôi khi cũng phải tìm cách kiếm được nhiều hơn; và có những lúc cần thừa nhận rằng bài toán này không thể chỉ giải bằng việc cắt thêm một ly cà phê mỗi ngày.