Với phần lớn dân văn phòng, Excel từng là “vũ khí sinh tồn”. Nó giúp hoàn thành báo cáo, chứng minh năng lực, thậm chí tạo ra lợi thế so với đồng nghiệp. Nhưng khi bước sang tuổi 30+, môi trường làm việc bắt đầu thay đổi. Lãnh đạo không còn hỏi bạn “làm bảng này thế nào”, mà hỏi “con số này nói lên điều gì”.
Đây chính là lúc Excel, nếu không đi kèm Data Thinking, bắt đầu bộc lộ giới hạn.
Data Thinking không phải là biết thêm vài hàm mới, cũng không đồng nghĩa với việc phải trở thành data analyst. Đó là cách tư duy đặt dữ liệu vào trung tâm của mọi quyết định. Người có Data Thinking luôn bắt đầu bằng câu hỏi, chứ không bắt đầu bằng bảng tính. Họ không hỏi “báo cáo cần mấy cột”, mà hỏi “mục tiêu của báo cáo này là gì”.
Rất nhiều dân văn phòng 30+ vẫn quen cách làm cũ: nhận yêu cầu, mở Excel, xử lý số liệu, gửi file. Nhưng những người bắt đầu chuyển sang Data Thinking sẽ làm khác. Họ dành thời gian hiểu bối cảnh kinh doanh, tự hỏi dữ liệu đang thiếu gì, số liệu nào có thể gây hiểu lầm, và đâu là insight thực sự đáng nói.
Theo báo cáo của PwC, hơn 60% quyết định quản lý cấp trung thất bại không phải vì thiếu dữ liệu, mà vì diễn giải dữ liệu sai hoặc quá hời hợt. Đây chính là khoảng trống mà Data Thinking lấp đầy, và Excel chỉ là công cụ hỗ trợ cho tư duy đó.
Ở giai đoạn 30+, lợi thế lớn nhất của bạn không còn là tốc độ thao tác, mà là kinh nghiệm ngữ cảnh. Bạn hiểu quy trình, hiểu con người, hiểu những “góc khuất” của con số. Khi kết hợp kinh nghiệm này với Data Thinking, Excel trở thành nơi bạn thử nghiệm giả thuyết, mô phỏng kịch bản, thay vì chỉ tổng hợp quá khứ.
Một điểm khác biệt rất rõ giữa người “giỏi Excel” và người có Data Thinking là thái độ với dữ liệu. Người cũ thường tin số liệu một cách thụ động. Người có Data Thinking luôn nghi ngờ con số mình nhìn thấy: dữ liệu này lấy từ đâu, có bị trễ không, có bị trùng lặp không, có đang che giấu điều gì không.
Chính sự nghi ngờ có hệ thống đó khiến họ được cấp trên tin cậy hơn. Không phải vì họ phản biện cho vui, mà vì họ giúp tổ chức tránh những quyết định dựa trên số liệu đẹp nhưng sai bản chất.
Ở tuổi 30+, một bước ngoặt quan trọng nữa là từ người làm báo cáo sang người định hình câu chuyện dữ liệu. Excel lúc này không chỉ tạo bảng, mà giúp bạn kể một câu chuyện logic: vấn đề ở đâu, xu hướng ra sao, rủi ro nằm chỗ nào, và lựa chọn nào hợp lý nhất.
Nhiều người bắt đầu được mời vào các cuộc họp quan trọng không phải vì chức danh, mà vì “người này nhìn số liệu rất chắc”. Đó là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy bạn đã đi từ Excel sang Data Thinking.
Sau cùng, Data Thinking không giúp bạn giỏi hơn người khác trong một ngày. Nhưng nó giúp bạn không bị đào thải âm thầm khi tổ chức ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu, dashboard và AI. Trong thế giới đó, người hiểu dữ liệu sẽ dẫn dắt công cụ, còn người chỉ biết dùng công cụ sẽ sớm bị thay thế.
Excel từng giúp bạn đi xa trong tuổi 20. Nhưng để đi tiếp ở tuổi 30+, thứ bạn cần không phải là thêm công thức, mà là một cách nghĩ mới về dữ liệu.