Excel từng là chuẩn mực năng lực của dân văn phòng suốt nhiều thập kỷ. Ai làm nhanh hơn, ít lỗi hơn, người đó được đánh giá cao hơn. Nhưng khi AI xuất hiện, rất nhiều “kỹ năng từng là lợi thế” bỗng trở thành thứ AI làm tốt hơn con người: viết công thức, làm báo cáo, tổng hợp dữ liệu, thậm chí vẽ biểu đồ chỉ trong vài giây.
Nỗi sợ không đến từ việc AI quá giỏi, mà đến từ việc nhiều người nhận ra: thứ mình giỏi nhất lại chính là thứ dễ bị tự động hóa nhất.
Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy AI không thay thế những người có tư duy dữ liệu. Ngược lại, AI đang trở thành công cụ mạnh nhất trong tay họ.
Người có tư duy dữ liệu không nhìn Excel hay AI như “người làm thay việc”. Họ xem đó là công cụ mở rộng khả năng suy nghĩ. Khi AI tạo ra kết quả, họ không vội tin. Họ kiểm tra giả định, đối chiếu bối cảnh, đặt câu hỏi ngược lại với chính dữ liệu vừa được sinh ra.
Theo nghiên cứu của McKinsey, hơn 70% sai lệch trong các hệ thống phân tích tự động đến từ cách đặt câu hỏi và lựa chọn dữ liệu đầu vào, chứ không phải từ thuật toán. Điều này có nghĩa: AI thông minh đến đâu cũng phụ thuộc vào tư duy của người sử dụng nó.
Khác biệt lớn nhất giữa người “biết dùng AI” và người “không sợ AI” nằm ở chỗ đó.
Người thiếu tư duy dữ liệu thường hỏi AI: “Làm giúp tôi bảng này”, “Viết công thức này”, “Tóm tắt báo cáo này”. Khi AI làm được, họ thấy mình dần trở nên thừa thãi. Còn người có tư duy dữ liệu lại hỏi: “Dữ liệu này đang che giấu điều gì?”, “Kết luận này có thể sai ở đâu?”, “Nếu thay đổi giả định, kết quả sẽ khác thế nào?”.
AI không thể tự đặt ra những câu hỏi đó nếu không có con người dẫn đường.
Một điểm thú vị là càng lên cao trong tổ chức, mức độ “làm việc trực tiếp với Excel” càng giảm, nhưng mức độ “ra quyết định dựa trên dữ liệu” lại tăng. AI có thể thay bạn tạo báo cáo, nhưng không thể thay bạn chịu trách nhiệm cho quyết định rút ra từ báo cáo đó.
Vì thế, những người sợ AI thường là những người đang đứng ở ranh giới giữa thao tác và tư duy. Họ không còn muốn làm việc tay chân, nhưng cũng chưa bước hẳn sang vai trò phân tích, định hướng, phản biện dữ liệu.
Ngược lại, người có tư duy dữ liệu nhìn AI như một đồng minh giúp họ tiến xa hơn. AI cho họ thời gian. Thời gian để suy nghĩ, để kiểm tra logic, để kể câu chuyện dữ liệu rõ ràng hơn với lãnh đạo. Khi phần “làm” được tự động hóa, phần “nghĩ” mới thực sự trở thành giá trị cốt lõi.
Thực tế tại nhiều doanh nghiệp cho thấy, những vị trí bị cắt giảm đầu tiên khi áp dụng AI không phải là data analyst giỏi, mà là những vai trò trung gian chỉ làm nhiệm vụ tổng hợp, sao chép và trình bày số liệu. Trong khi đó, nhu cầu với những người hiểu dữ liệu ở mức chiến lược lại tăng lên.
AI đang lọc lại thị trường lao động một cách âm thầm. Nó không hỏi bạn giỏi Excel đến đâu, mà hỏi bạn hiểu dữ liệu đến mức nào.
Nếu Excel là kỹ năng giúp bạn đứng vững trong quá khứ, thì tư duy dữ liệu chính là thứ giúp bạn đứng vững trong tương lai có AI. Và nghịch lý lớn nhất là: càng hiểu dữ liệu, bạn càng ít sợ công cụ xử lý dữ liệu thông minh hơn mình.
Bởi vì đến cuối cùng, AI chỉ trả lời. Còn người có tư duy dữ liệu mới là người đặt câu hỏi đúng.