Tôi nghĩ những đứa trẻ 8x ngày ấy khá giống nhau ở một điểm: đã thích thứ gì thì tìm mọi cách để có được nó, dù cách ấy đôi khi rất buồn cười. Kinh tế gia đình khi ấy chưa dư dả, hàng hóa cũng không nhiều như bây giờ, một cuốn truyện tranh đối với một đứa học sinh không phải món đồ cứ thích là xin bố mẹ mua. Một tập truyện có thể chỉ vài nghìn đồng nhưng với tiền quà sáng ít ỏi của một đứa trẻ, đó vẫn là khoản phải cân nhắc rất lâu; Dũng sĩ Hesman từng có giá khoảng 3.000 đồng một tập, gấp khoảng 2-3 lần tiền quà sáng của học sinh thời đó.
Vậy nên chúng tôi không có khái niệm “đọc cả bộ” như bây giờ. Ngày ấy, có được một cuốn truyện trên tay đã là một niềm vui, còn đọc được hết bộ lại gần như là chuyện xa xỉ. Một bộ Hesman, Songoku hay Dấu ấn rồng thiêng có hàng chục, hàng trăm tập, nếu tính tiền mua hết thì một đứa trẻ chẳng biết đến bao giờ mới đủ. Thế là những quầy cho thuê truyện trở thành một phần ký ức của cả một thế hệ, nơi bọn trẻ tìm đến sau giờ học, tay nắm chặt vài đồng tiền lẻ, trong đầu chỉ nghĩ làm sao hôm nay phải đọc được tập mới.
Tôi vẫn nhớ cái cảnh một đứa đứng trước quầy truyện, mắt chạy dọc theo những cuốn sách xếp chồng lên nhau rồi hỏi bà chủ: “Cô ơi, có tập mới chưa?”. Nếu có thì vui như bắt được vàng, còn nếu chưa có thì đứng thêm một lúc, lật vài cuốn khác xem thử rồi mới chịu về. Có những hôm truyện vừa về, mấy đứa trẻ đã đứng chen nhau, đứa nào nhanh tay thì thuê được trước, đứa đến sau chỉ còn cách hỏi “khi nào nó trả cô?”. Thời ấy, việc chờ một cuốn truyện có khi còn hồi hộp hơn chờ một video mới trên YouTube bây giờ, bởi chúng tôi biết rằng nếu bỏ lỡ hôm nay thì có thể phải chờ thêm vài ngày.
Một trong những cách phổ biến nhất để đọc truyện là hùn tiền. Hai, ba đứa góp lại, mỗi thằng vài trăm đồng, rồi thuê một cuốn. Đọc xong đứa này chuyền cho đứa kia, có khi còn chia nhau thời gian rất nghiêm túc: thằng thuê đứng đọc trước, thằng góp tiền ngồi chờ, đến lượt thì cầm lấy, rồi cứ thế chuyền tay cho hết. Có những nhóm bạn phải hùn tiền thuê Hesman, thậm chí nhịn ăn sáng để có tiền đọc; cũng có những lúc không chờ được, vài cái đầu chụm vào nhau đọc ké ngay tại quán truyện.
Nói “đọc ké” nghe nhẹ nhàng vậy thôi chứ hồi đó nó là cả một nghệ thuật. Phải chọn góc đứng thật khéo, phải nhìn nhanh, phải nhớ mình đang đọc tới đâu, thỉnh thoảng còn phải né người khác để nhìn được cả trang truyện. Có hôm một thằng giữ sách, ba thằng còn lại ghé đầu vào, người phía sau chỉ nhìn được một nửa trang nhưng vẫn cố đọc, bởi trong đầu chỉ có một suy nghĩ: không được bỏ mất đoạn này. Đến lúc bà chủ quầy nhìn sang thì cả đám giả vờ như chẳng có chuyện gì, nhưng vài giây sau lại chụm đầu vào tiếp.
Có những đứa may mắn hơn vì nhà có người anh, người chị lớn đã mua truyện từ trước. Khi ấy, cuốn truyện của anh chị trở thành tài sản chung của cả đám trẻ trong xóm, chỉ khác là người sở hữu có quyền đọc trước. Tôi từng thấy những cuộc thương lượng rất nghiêm túc kiểu “cho tao đọc trước tập này, mai tao đưa mày cuốn kia”, rồi hai thằng móc trong túi ra những cuốn truyện đã cũ, mép quăn, bìa sờn nhưng được giữ gìn chẳng khác gì đồ quý. Đổi truyện là một hình thức trao đổi mà không cần tiền, nhưng cả hai bên đều phải thấy món của mình đủ giá trị.
Cũng có những đứa chọn cách nhịn ăn sáng. Chuyện này bây giờ kể lại nghe hơi tội, nhưng với một thằng nhóc đang mê truyện thì đôi khi một ổ bánh mì hay gói xôi thật sự có thể đem ra cân đo với một tập Songoku. Ăn sáng thì mười mấy phút là hết, còn thuê được cuốn truyện thì có thể ngồi đọc cả buổi, đọc xong còn kể lại cho mấy thằng bạn nghe. Không phải đứa trẻ nào cũng làm vậy, tất nhiên, nhưng những câu chuyện như thế là không hề hiếm vào thời của chúng tôi.
Tuy nhiên, kiểu đọc truyện thú vị nhất chính là đọc ở nhà người khác. Nhà nào có điều kiện hơn một chút, hoặc có ông anh mê truyện, tự nhiên trở thành “thư viện” của cả xóm. Buổi chiều tan học, vài đứa kéo nhau tới, đứa ngồi trên giường, đứa ngồi dưới nền nhà, đứa dựa vào cửa sổ, rồi một cuốn truyện chuyền từ tay này sang tay khác. Chẳng ai cần wifi, chẳng ai hỏi mật khẩu, cũng chẳng cần một cái ghế tử tế; chỉ cần có truyện là đủ để cả buổi chiều trôi qua lúc nào không biết.
Đọc xong rồi lại kể chuyện cũng là một phần vui không kém. Đứa nào đọc trước thì trở thành “người biết chuyện”, được quyền úp mở về tập sau, còn những đứa chưa đọc thì cứ bám lấy hỏi “rồi sao nữa?”, “thằng này có chết không?”, “Songoku có thắng không?”, “Hesman có đánh lại không?”. Có khi một câu chuyện trong truyện chỉ dài vài chục trang nhưng được mấy đứa trẻ kể đi kể lại thành một câu chuyện dài cả buổi, thêm thắt đủ thứ mà chẳng đứa nào thấy mình đang nói quá.
Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy chính việc không có nhiều truyện lại khiến chúng tôi đọc một cuốn truyện rất kỹ. Một tập truyện mới có thể được đọc đi đọc lại đến mức thuộc từng khung hình, biết trang nào có cảnh đánh nhau, trang nào có nhân vật mình thích, thậm chí nhớ được câu thoại dù đã nhiều năm trôi qua. Chúng tôi không có hàng nghìn bộ truyện để lựa chọn nên một cuốn truyện hay có thể trở thành người bạn đồng hành trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Cũng vì thế mà những cuốn truyện cũ thường có một mùi rất riêng. Mùi giấy, mùi mực, mùi bụi, mùi của cái kệ gỗ cũ, đôi khi có cả mùi ẩm của những ngày mưa. Có cuốn bị gập góc, có cuốn mất bìa, có trang bị xé, có trang còn dính vết tay của một đứa trẻ nào đó từ rất lâu rồi. Nhưng chúng tôi chẳng quan tâm. Miễn là truyện vẫn đọc được thì mọi thứ khác đều không quan trọng.
Có lẽ bởi vậy mà ngày nay, khi nhìn một bộ truyện cũ được bán với giá vài triệu đồng, tôi vừa thấy lạ vừa thấy buồn cười. Một bộ Hesman đủ 159 tập từng được người sưu tầm mua bán với mức giá hàng triệu đồng, thậm chí cao hơn tùy tình trạng; với những người từng đọc nó khi còn bé, những con số ấy nghe thật khó tin, bởi ngày xưa chúng tôi chỉ cần vài trăm đồng để thuê một cuốn và ngồi đọc ké với nhau.
Nhưng thật ra, thứ người ta mua ngày hôm nay đâu chỉ là 159 cuốn truyện. Họ mua lại một phần ký ức mà mình từng nghĩ đã mất. Một bộ truyện cũ có thể có giấy vàng, mực phai, góc sách sờn, nhưng chỉ cần mở ra là cả căn phòng của tuổi thơ dường như xuất hiện trở lại: tiếng quạt máy chạy rè rè, tiếng trẻ con ngoài ngõ, tiếng mẹ gọi ăn cơm, chiếc xe đạp dựng trước cửa và mấy thằng bạn đang tranh nhau xem ai được cầm cuốn truyện trước.
Điều thú vị là những ký ức ấy vẫn còn sống đến tận bây giờ. Những bộ truyện cũ đã ngừng xuất bản được sưu tầm lại, còn những người lớn tìm đến hiệu sách cũ không chỉ để mua sách mà còn để tìm lại cảm giác của một thời đã xa.
Tôi thích nghiền ngẫm cái cảm giác này. Có những thứ tưởng đã biến mất nhưng thực ra chỉ đang nằm đâu đó trong ký ức, chờ một mùi giấy cũ, một cái tên quen thuộc hay một trang truyện sờn góc đánh thức. Những đứa trẻ ngày xưa giờ đã thành bố, thành mẹ, có công việc, có tiền, có thể mua một lúc cả chục bộ truyện mà không cần phải tính xem hôm nay còn đủ tiền ăn sáng hay không. Nhưng khi đứng trước một kệ sách cũ, có lẽ nhiều người vẫn sẽ vô thức đưa tay lấy cuốn Songoku hoặc Hesman lên, lật vài trang và mỉm cười.
Ngày ấy, chúng tôi thiếu rất nhiều thứ nhưng lại không thiếu cách để vui. Không mua được truyện thì đi thuê, không đủ tiền thuê thì hùn, không có tiền hùn thì đọc ké, không đọc được ở quầy thì chờ thằng bạn mang về, không có bạn có truyện thì tìm một đứa khác để đổi. Một cuốn truyện có thể đi qua hàng chục bàn tay, có thể được đọc đến nhàu nát, nhưng càng nhiều dấu vết của những đứa trẻ trên đó thì nó càng trở thành một phần ký ức chung.
Có lẽ đó là điều tôi tiếc nhất khi nhìn thế giới hôm nay. Một đứa trẻ bây giờ có thể có cả một thư viện nằm gọn trong chiếc điện thoại, muốn đọc gì chỉ cần tìm kiếm, muốn xem gì chỉ cần bấm vào màn hình, nhưng liệu nó có còn biết cảm giác chờ một cuốn truyện là như thế nào không? Có còn biết cảm giác nghe thằng bạn hét từ ngoài cổng “tao có tập mới rồi!” rồi chạy ào ra không? Có còn biết một cuốn truyện được chuyền qua năm, sáu đứa trẻ có thể khiến cả buổi chiều trở nên đáng nhớ đến mức vài chục năm sau vẫn còn kể lại?
Tôi không nghĩ ngày xưa tốt hơn bây giờ. Mỗi thời có một cách vui, một cách lớn lên và một kiểu thiếu thốn riêng. Nhưng tôi tin những đứa trẻ 8x đã may mắn có một thứ mà chúng ta bây giờ rất khó tìm lại: niềm vui đến từ việc chờ đợi.
Chờ một tập truyện mới. Chờ bạn đọc xong. Chờ đến lượt mình. Chờ cuối tuần để ra quầy truyện. Chờ có vài đồng tiền lẻ trong túi. Và rồi khi cuối cùng cầm được cuốn truyện trên tay, niềm vui ấy lớn hơn rất nhiều so với giá trị của mấy nghìn đồng bỏ ra.
Bây giờ tôi vẫn thích mùi của những cuốn truyện cũ. Không phải vì nó thơm, thậm chí nếu nói thật thì có khi nó còn hơi ngai ngái và bụi bụi, nhưng đó là thứ mùi mà chẳng một nhà máy nước hoa nào có thể làm lại. Nó là mùi của giấy, của thời gian, của những buổi chiều không có internet, của những đứa trẻ nghèo tiền nhưng giàu trí tưởng tượng, và của một thời mà muốn bước vào thế giới của Songoku hay Hesman, chúng tôi phải tự tìm cách mở cánh cửa ấy.
Có lẽ vì thế, đến bây giờ, mỗi khi nhìn thấy một cuốn truyện tranh cũ, tôi vẫn có thói quen cầm lên, lật vài trang và hít nhẹ một hơi. Tôi biết mình chẳng thể trở lại những ngày ấy nữa, nhưng ít nhất trong vài giây ngắn ngủi, mùi truyện cũ vẫn đủ sức đưa tôi về làm một thằng nhóc 8x, đứng trước quầy truyện với vài đồng tiền lẻ trong túi, chỉ mong hôm nay may mắn thuê được cuốn mình đang chờ.