Một ngày không sử dụng điện thoại có thực sự khó đến vậy?
Thử tưởng tượng một ngày thức dậy mà không kiểm tra thông báo, không mở mạng xã hội, không lướt video ngắn và cũng chẳng cầm điện thoại trong lúc chờ đợi. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng với nhiều người, chỉ vài tiếng không có chiếc smartphone bên cạnh đã đủ tạo ra cảm giác bồn chồn. Vì sao chúng ta ngày càng khó rời mắt khỏi một thiết bị nhỏ bé như vậy?
Vào những ngày nghỉ, có bao giờ anh em làm thế này chưa: đặt điện thoại xuống từ lúc thức dậy và thử sống trọn một ngày mà không mở nó. Không Facebook, không TikTok, không YouTube, không kiểm tra tin nhắn liên tục. Nếu cần gọi điện thì có thể dùng một chiếc điện thoại cơ bản, còn nếu muốn thử thách nghiêm túc hơn, cứ tạm thời để smartphone ở một nơi thật xa.
Nghe qua chẳng có gì ghê gớm. Chúng ta vẫn có thể ăn uống, đi bộ, trò chuyện, đọc sách, làm việc nhà và gặp gỡ bạn bè như bình thường. Nhưng có một điều đáng chú ý: nhiều người có thể cảm thấy khó chịu ngay cả khi chưa có nhu cầu sử dụng điện thoại cụ thể.

Đang ngồi uống cà phê, tay tự nhiên muốn với lấy điện thoại. Đang xem một bộ phim, cứ vài phút lại muốn kiểm tra thông báo. Chờ thang máy, đợi món ăn hay đứng xếp hàng mua đồ cũng phải mở màn hình xem có gì mới không. Đôi khi chẳng có tin nhắn nào quan trọng, chẳng có thông tin gì cần tìm, nhưng chúng ta vẫn muốn cầm điện thoại lên.
Tôi nghĩ đây mới là điều đáng để suy ngẫm. Chúng ta không hẳn cần điện thoại suốt cả ngày, nhưng đã hình thành thói quen đưa nó vào gần như mọi khoảng thời gian trống.
Một ngày không sử dụng điện thoại khó không phải vì chúng ta thiếu một thiết bị để liên lạc. Nó khó bởi chiếc smartphone đã trở thành chiếc ví, bản đồ, máy ảnh, công cụ làm việc, thiết bị giải trí, cuốn sổ ghi chú và đôi khi là nơi chúng ta tìm đến mỗi khi cảm thấy buồn chán.
Buổi sáng, điện thoại thường là thứ đầu tiên được cầm lên. Nhiều người chưa kịp rời khỏi giường đã kiểm tra tin nhắn, email, thông báo từ mạng xã hội hoặc tin tức trong ngày. Có người còn chưa đánh răng nhưng đã biết bạn bè vừa đăng ảnh gì, thị trường đang có chuyện gì và một người nổi tiếng nào đó vừa phát ngôn ra sao.
Đến giờ làm, điện thoại tiếp tục xuất hiện trong những khoảng nghỉ ngắn. Một chút thông báo từ nhóm chat, vài video ngắn, một bài đăng được chia sẻ, rồi thêm vài phút nữa trôi qua. Chúng ta có thể tự nhủ chỉ xem một chút cho thư giãn, nhưng không phải lúc nào cũng dễ dừng lại đúng lúc.
Buổi tối, sau khi hoàn thành công việc, chiếc điện thoại lại trở thành phương tiện giải trí quen thuộc. Nằm trên giường, chúng ta lướt mạng xã hội, xem video, đọc bình luận và đôi khi kéo dài thời gian thức khuya mà không nhận ra. Đến khi đặt máy xuống, đồng hồ đã chỉ một giờ sáng.
Điều thú vị là phần lớn những lần mở điện thoại không xuất phát từ một nhu cầu rõ ràng. Chúng ta không cần gọi ai, không cần tìm địa chỉ, cũng chẳng cần xử lý công việc. Tay vẫn mở khóa màn hình chỉ vì đã quen với hành động ấy.
Đây là một dạng hành vi theo thói quen. Một tín hiệu quen thuộc như tiếng thông báo, cảm giác buồn chán hoặc vài phút chờ đợi có thể khiến chúng ta tự động tìm đến điện thoại. Khi hành động ấy được lặp lại nhiều lần mỗi ngày, nó dần trở thành phản xạ mà không cần suy nghĩ quá nhiều.
Các ứng dụng cũng được thiết kế để giữ người dùng ở lại lâu hơn. Bảng tin cập nhật liên tục, video tiếp nối không có điểm dừng rõ ràng, thông báo xuất hiện đúng lúc và nội dung được đề xuất dựa trên những gì chúng ta từng xem. Mỗi lần mở ứng dụng, chúng ta đều có thể gặp một thứ mới mẻ mà mình chưa biết trước.
Không phải nội dung nào cũng hấp dẫn, nhưng chỉ cần thỉnh thoảng xuất hiện một video thú vị, một tin nhắn đáng chú ý hoặc một thông tin bất ngờ, chúng ta lại có lý do để tiếp tục. Chính sự khó đoán ấy khiến việc dừng lại đôi khi trở nên khó khăn hơn dự tính.

Tuy nhiên, cũng không nên đổ hết trách nhiệm cho các ứng dụng. Điện thoại không tự bước đến trước mặt chúng ta mỗi sáng. Chính chúng ta đã đưa nó vào những thói quen sinh hoạt, cho phép nó chen vào bữa ăn, cuộc trò chuyện, thời gian nghỉ ngơi và cả những khoảnh khắc vốn chẳng cần đến màn hình.
Một ngày không dùng điện thoại vì thế giống như một phép thử để nhận ra mức độ phụ thuộc của bản thân. Có thể chỉ sau vài giờ, chúng ta đã thấy thiếu thiếu điều gì đó. Không biết có ai nhắn tin không, có chuyện gì mới xảy ra không, công việc có phát sinh vấn đề không. Cảm giác ấy đôi khi không đến từ một sự kiện cụ thể mà chỉ là nỗi lo mình đang bỏ lỡ điều gì đó.
Nhưng nếu vượt qua được khoảng thời gian đầu tiên, có thể chúng ta sẽ nhận ra cuộc sống bên ngoài màn hình vẫn diễn ra bình thường. Bữa sáng vẫn ngon, con đường đi bộ vẫn có nhiều thứ để nhìn, một cuộc trò chuyện trực tiếp vẫn mang lại cảm giác gần gũi. Những việc trước đây thường bị chia nhỏ bởi thông báo bỗng trở nên liền mạch hơn.
Một điều dễ nhận thấy là chúng ta có thể bắt đầu chú ý đến những thứ rất bình thường. Khi ngồi ở quán cà phê, thay vì liên tục nhìn xuống màn hình, hãy thử quan sát không gian xung quanh, nghe tiếng máy pha cà phê, nhìn dòng người qua lại hoặc trò chuyện với người đi cùng. Những việc ấy chẳng mới mẻ, nhưng đôi khi chúng ta đã bỏ qua chúng quá lâu.
Thời gian cũng có thể trở nên khác đi. Một buổi tối không lướt video ngắn có thể dài hơn tưởng tượng. Chúng ta có thêm thời gian đọc vài trang sách, sửa lại một món đồ trong nhà, chăm cây, nấu ăn hoặc đơn giản là ngồi nghỉ mà không cần tìm một nội dung nào đó để lấp đầy khoảng trống.
Tất nhiên, không phải ai cũng có thể biến một ngày không dùng điện thoại thành một trải nghiệm dễ chịu. Người làm việc qua ứng dụng, kinh doanh trực tuyến, chăm sóc khách hàng, quản lý đội nhóm hoặc phải thường xuyên liên lạc với gia đình sẽ có những yêu cầu thực tế khác. Với họ, tắt điện thoại hoàn toàn có thể gây ra nhiều bất tiện hơn là lợi ích.
Điều đó cho thấy mục tiêu không nên là chứng minh chúng ta có thể sống mà không cần smartphone. Trong xã hội hiện nay, điện thoại là một công cụ quan trọng và đôi khi gần như bắt buộc. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang sử dụng nó theo nhu cầu hay đang để những thói quen sử dụng quyết định thời gian của mình.
Nếu muốn thử một ngày ít phụ thuộc điện thoại, tôi nghĩ không cần bắt đầu bằng một thử thách quá cực đoan. Anh em có thể chọn một ngày cuối tuần, thông báo trước với những người cần liên lạc và dành điện thoại cho những tình huống thực sự cần thiết. Nếu công việc hoặc gia đình vẫn cần liên hệ, có thể giữ cuộc gọi và tin nhắn quan trọng nhưng tạm ngưng mạng xã hội, video ngắn và những ứng dụng giải trí.
Một cách khác là chia ngày thành những khoảng thời gian không dùng điện thoại. Chẳng hạn, không cầm máy trong bữa ăn, không mở mạng xã hội trong một giờ đầu sau khi thức dậy và dành 30–60 phút trước khi ngủ cho những hoạt động không có màn hình. Đây là cách dễ duy trì hơn so với việc đột ngột cắt bỏ mọi thứ.
Cũng nên chuẩn bị sẵn những việc để làm khi không có điện thoại. Nếu chỉ đặt máy xuống rồi ngồi nhìn đồng hồ, chúng ta rất dễ cầm nó lên trở lại. Một cuốn sách đang đọc dở, đôi giày để đi bộ, vài việc cần sửa trong nhà hay một cuộc hẹn cà phê với bạn bè sẽ giúp khoảng thời gian ấy có mục đích rõ ràng hơn.
Một mẹo nhỏ khác là đưa điện thoại ra khỏi tầm tay. Đừng đặt máy ngay bên cạnh khi ăn, khi làm việc cần tập trung hoặc khi chuẩn bị đi ngủ. Nếu điện thoại luôn nằm trong tầm mắt, chúng ta sẽ phải liên tục đấu tranh với ý muốn kiểm tra nó. Đôi khi thay đổi vị trí đặt máy còn dễ hơn cố gắng dùng ý chí để chống lại thói quen.
Anh em cũng có thể kiểm tra lại những ứng dụng đang chiếm nhiều thời gian nhất trong phần thống kê sử dụng thiết bị. Không cần phải xóa hết ứng dụng hay tự trách mình vì dành quá nhiều thời gian cho chúng. Chỉ cần biết mình đang tiêu tốn thời gian vào đâu, sau đó quyết định ứng dụng nào thực sự hữu ích và ứng dụng nào chỉ khiến chúng ta mở máy theo phản xạ.
Điều quan trọng là đừng biến việc giảm sử dụng điện thoại thành một cuộc thi thành tích. Nếu thử được sáu tiếng rồi phải dùng máy để xử lý công việc, điều đó không có nghĩa là thất bại. Nếu một ngày không dùng smartphone hoàn toàn không phù hợp với cuộc sống hiện tại, chúng ta vẫn có thể bắt đầu bằng một buổi sáng hoặc một buổi tối không màn hình.
Có lẽ sau một ngày thử nghiệm, điều đáng giá nhất không phải là số giờ chúng ta không cầm điện thoại. Đó là những khoảnh khắc chúng ta nhận ra mình có thể làm nhiều việc mà trước đây cứ nghĩ phải có smartphone bên cạnh. Chúng ta vẫn có thể chờ đợi mà không cần lướt mạng, ăn một bữa cơm mà không kiểm tra thông báo, hoặc đi ngủ mà không cần xem thêm một video cuối cùng.

Tôi không nghĩ điện thoại là kẻ thù cần phải loại bỏ. Nó giúp cuộc sống tiện lợi hơn, kết nối mọi người nhanh hơn và mở ra rất nhiều cơ hội. Nhưng một công cụ tốt vẫn cần được sử dụng đúng lúc, đúng việc. Nếu cứ vài phút lại phải kiểm tra màn hình dù chẳng có nhu cầu gì, có lẽ chúng ta nên tự hỏi ai đang kiểm soát thời gian của mình.
Một ngày không sử dụng điện thoại có thể khó thật. Nhưng thử đặt nó xuống trong vài giờ có khi lại là cách đơn giản để chúng ta nhận ra mình đã bỏ quên bao nhiêu điều thú vị ở ngay bên cạnh.