Khi AI có thể bắt chước bạn, ai còn sở hữu chính mình?

Nicolas Cage không muốn ký điều khoản cho phép sử dụng AI trong dự án Spider-Noir, dù quyết định ấy có thể khiến ông không còn cơ hội làm việc với Amazon. Tôi chú ý đến câu chuyện này không chỉ vì một ngôi sao Hollywood nói không với công nghệ, mà vì một câu hỏi đáng suy nghĩ hơn: nếu gương mặt, giọng nói và cách thể hiện của chúng ta đều có thể bị sao chép, rốt cuộc mỗi người còn quyền quyết định điều gì thuộc về chính mình?

Khi AI có thể bắt chước bạn, ai còn sở hữu chính mình?

Tôi nghĩ nếu chuyện này xảy ra cách đây mười năm, có lẽ chúng ta sẽ xem nó như một tranh chấp hợp đồng giữa diễn viên và hãng phim. Nhưng bây giờ, khi AI có thể tạo ra hình ảnh chân thực, bắt chước giọng nói và dựng nên những cảnh quay chưa từng tồn tại, câu chuyện của Nicolas Cage khiến tôi phải nhìn xa hơn một bộ phim. Nó chạm đến nỗi lo rất thực tế của bất kỳ ai đang kiếm sống bằng gương mặt, giọng nói, kỹ năng hay chất riêng của mình.

Khi AI có thể bắt chước bạn, ai còn sở hữu chính mình?

Theo thông tin Variety và Los Angeles Times đăng ngày 10/10/2026, Cage cho biết ông đã từ chối ký điều khoản liên quan đến AI trong dự án Spider-Noir và có thể sẽ không tiếp tục làm việc với Amazon. Ông công khai thể hiện quan điểm không thân thiện với việc sử dụng AI trong trường hợp này. Tuy nhiên, văn bản mà ông được đề nghị ký chưa được công bố, nên chúng ta chưa thể khẳng định chính xác hãng phim muốn sử dụng hình ảnh hay giọng nói của ông theo cách nào.

Quảng cáo

Tôi không nghĩ cần phải đứng hẳn về phía Nicolas Cage hay Amazon mới thấy vấn đề đáng bàn. AI có thể giúp một bộ phim giảm chi phí, xử lý những cảnh quay phức tạp hoặc tạo ra các phiên bản nội dung mà trước đây cần rất nhiều nhân lực. Nhưng nếu một diễn viên đã dành hàng chục năm để tạo dựng sự nghiệp, liệu việc ký một điều khoản trong hợp đồng có đồng nghĩa với chuyện họ phải chấp nhận để phiên bản kỹ thuật số của mình được sử dụng theo những cách mà họ không còn kiểm soát?

Hãy thử tưởng tượng một ngày nào đó, một hãng phim có thể tạo ra hàng trăm cảnh quay với gương mặt của một diễn viên mà không cần người ấy có mặt trên trường quay. Nhân vật vẫn nói bằng giọng quen thuộc, vẫn có nụ cười ấy, vẫn nhướng mày đúng kiểu mà khán giả từng yêu thích. Người xem có thể không nhận ra sự khác biệt, còn nhà sản xuất tiết kiệm được thời gian và chi phí. Nhìn từ góc độ kinh doanh, đây là một khả năng hấp dẫn. Nhưng với người diễn viên, câu hỏi không chỉ còn là tiền công cho một ngày quay, mà là ai có quyền quyết định hình ảnh của họ sẽ tiếp tục làm gì khi họ đã rời khỏi phim trường.

Điều khiến tôi băn khoăn nhất là sự khác biệt giữa việc thuê một người biểu diễn và việc có được quyền sử dụng bản sao kỹ thuật số của người ấy. Khi diễn viên nhận lời đóng phim, họ biết mình đang tham gia một câu chuyện, có kịch bản, đạo diễn, nhân vật và những giới hạn nhất định. Họ có thể thương lượng về vai diễn, từ chối những yêu cầu không phù hợp hoặc quyết định không nhận dự án. Nhưng nếu quyền sử dụng hình ảnh được mở rộng quá mức trong một hợp đồng, bản sao kỹ thuật số có thể tiếp tục xuất hiện trong những sản phẩm mà người thật chưa từng trực tiếp diễn xuất, thậm chí chưa từng có cơ hội xem xét nội dung.

Đó là lý do tôi cho rằng câu chuyện này không nên được giản lược thành cuộc chiến giữa người yêu công nghệ và người sợ công nghệ. Một diễn viên có thể chấp nhận dùng AI để hỗ trợ hóa trang, xử lý giọng nói hay hoàn thiện hiệu ứng hình ảnh, nhưng vẫn từ chối việc tạo bản sao của mình để sử dụng ngoài phạm vi đã thỏa thuận. Hai lựa chọn ấy không hề mâu thuẫn. Điều họ cần không nhất thiết là ngăn AI phát triển, mà là giữ quyền quyết định AI được phép làm gì với chính mình.

Tôi nghĩ vấn đề còn gần gũi hơn khi nhìn ra ngoài Hollywood. Không phải ai cũng có tên tuổi như Nicolas Cage để công khai từ chối một điều khoản và chấp nhận rủi ro mất đi cơ hội nghề nghiệp. Một diễn viên trẻ đang cần vai diễn, một người lồng tiếng sống bằng từng dự án, hay một nhà sáng tạo nội dung phụ thuộc vào hợp đồng quảng cáo có thể không có nhiều lựa chọn như vậy. Khi bên thuê nắm trong tay công việc và thu nhập, chữ ký trên hợp đồng đôi khi phản ánh sự chênh lệch quyền lực nhiều hơn là một sự đồng thuận hoàn toàn thoải mái.

Với người làm lồng tiếng, chẳng hạn, giọng nói không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ kiếm sống. Có người mất nhiều năm rèn luyện cách nhả chữ, nhịp điệu, cảm xúc và khả năng biến một nhân vật tưởng tượng thành một con người có sức sống. Nếu một mẫu giọng được thu thập rồi dùng để tạo ra hàng nghìn câu thoại mới, người sở hữu giọng nói ấy có thể đứng trước một nghịch lý: công nghệ học được kỹ năng từ chính họ, sau đó dùng kỹ năng đó để tạo ra sản phẩm cạnh tranh với họ.

Tất nhiên, không phải mọi công cụ tổng hợp giọng nói đều xấu, và cũng không thể mặc định rằng mọi mô hình AI đều được huấn luyện bằng dữ liệu sử dụng trái phép. Một diễn viên lồng tiếng hoàn toàn có thể tự nguyện cấp phép giọng nói của mình để tạo ra một nguồn thu mới, hỗ trợ công việc hoặc giúp sản xuất nội dung đa ngôn ngữ. Nhưng sự khác biệt nằm ở quyền lựa chọn, phạm vi cấp phép và cách chia sẻ lợi ích. Nếu một người đồng ý tạo bản sao giọng nói cho một trò chơi cụ thể, điều đó không nên tự động bị hiểu thành sự cho phép sử dụng giọng nói ấy trong mọi sản phẩm, mọi hoàn cảnh và mãi mãi về sau.

Người làm video cũng đang đứng trước câu hỏi tương tự. Một gương mặt quen thuộc có thể được đưa vào quảng cáo mà người đó chưa từng quay, một đoạn phát biểu có thể được dựng lại bằng giọng nói nhân tạo, hoặc một người có thể xuất hiện trong video nói những điều mình chưa bao giờ nói. Nếu nội dung được gắn nhãn rõ ràng là giả tưởng, châm biếm hoặc do AI tạo ra, khán giả còn có cơ sở để nhận biết. Nhưng nếu bản sao được sử dụng nhằm khiến người xem tin rằng người thật đã thực sự phát ngôn hay quảng bá một sản phẩm, câu chuyện không còn đơn thuần là sáng tạo nữa.

Tôi đặc biệt nghĩ đến những người sáng tạo nội dung nhỏ, những người chưa đủ nổi tiếng để có đội ngũ pháp lý hay quản lý riêng. Một video họ đăng tải có thể trở thành nguồn tham khảo cho công cụ tạo sinh, trong khi họ không biết dữ liệu được sử dụng ra sao, ai đang khai thác nó và mình có quyền phản đối đến đâu. Họ không nhất thiết mất đi gương mặt hay giọng nói theo nghĩa vật lý, nhưng có thể mất dần quyền kiểm soát cách công chúng nhìn nhận mình. Với người sống nhờ uy tín cá nhân, đó là một rủi ro không nhỏ.

Nhiếp ảnh gia và những người làm nghệ thuật thị giác cũng có câu chuyện riêng. AI có thể giúp chỉnh sửa ảnh, mở rộng khung hình, xử lý ánh sáng hoặc gợi ý những ý tưởng mà trước đây cần nhiều thời gian thử nghiệm. Tôi không cho rằng cứ sử dụng AI là tác phẩm mất giá trị, bởi công cụ chưa bao giờ tự quyết định toàn bộ giá trị của một tác phẩm. Nhưng nếu phong cách đặc trưng của một nhiếp ảnh gia bị bắt chước để tạo ra những hình ảnh thương mại mà họ không tham gia, câu hỏi về quyền lợi vẫn còn đó: đâu là nguồn cảm hứng, đâu là học hỏi kỹ thuật, và đâu là việc khai thác chất riêng của một người mà không có sự đồng ý phù hợp?

Ranh giới ấy không phải lúc nào cũng dễ xác định. Một phong cách nghệ thuật thường được hình thành từ nhiều ảnh hưởng, kinh nghiệm và lựa chọn sáng tạo, chứ không phải tài sản có thể chia cắt đơn giản như một chiếc máy ảnh. Tuy vậy, sự khó khăn trong việc xác định ranh giới không có nghĩa là chúng ta nên bỏ mặc vấn đề. Ngành sáng tạo cần những quy tắc đủ rõ để người làm nghề biết quyền của mình, doanh nghiệp biết giới hạn được phép và người sử dụng AI hiểu rằng sự tiện lợi của công nghệ không tự động xóa bỏ quyền lợi của người khác.

Quảng cáo

Có một điều tôi thấy đáng suy nghĩ: AI càng giỏi bắt chước, giá trị của những thứ từng được xem là rất riêng của con người càng trở nên rõ ràng. Trước đây, một giọng nói đặc biệt hay một gương mặt biểu cảm có thể là lợi thế khó thay thế. Bây giờ, khi bản sao kỹ thuật số ngày càng dễ tạo ra, lợi thế ấy có thể không còn nằm hoàn toàn ở khả năng tái hiện hình ảnh hoặc âm thanh. Nó còn nằm ở danh tính, sự tin cậy, trải nghiệm sống và mối quan hệ giữa người sáng tạo với công chúng. Một video có thể trông giống hệt người thật, nhưng điều đó không chứng minh người ấy đã thực sự nói những lời xuất hiện trong video.

Bởi vậy, tôi không nghĩ tương lai của nghệ sĩ chỉ là cuộc chạy đua xem ai có thể làm những điều AI chưa làm được. Máy móc có thể ngày càng giỏi mô phỏng một biểu cảm, một chất giọng hay một phong cách hình ảnh, nhưng xã hội vẫn cần biết ai thực sự đứng sau tác phẩm, ai chịu trách nhiệm về nội dung và người nào đã đồng ý để hình ảnh của mình được sử dụng. Nếu những câu hỏi ấy không có câu trả lời rõ ràng, công nghệ có thể khiến việc sản xuất rẻ hơn nhưng lại làm niềm tin trở nên đắt đỏ hơn.

Khi AI có thể bắt chước bạn, ai còn sở hữu chính mình?

Cũng cần công bằng với phía doanh nghiệp. Làm phim là một công việc tốn kém, đòi hỏi phối hợp giữa nhiều bộ phận và thường chịu sức ép về thời gian. AI có thể hỗ trợ những công đoạn lặp lại, giúp đoàn phim xử lý hậu kỳ nhanh hơn hoặc tạo ra những hiệu ứng khó thực hiện bằng phương pháp truyền thống. Nếu một diễn viên chủ động cấp phép sử dụng bản sao kỹ thuật số với mức thù lao và điều kiện minh bạch, đó có thể là một thỏa thuận có lợi cho cả hai bên. Vấn đề không phải cứ nhắc đến AI là phải phản đối, mà là không nên xem sự im lặng hoặc chữ ký của người lao động như một tấm vé cho phép doanh nghiệp sử dụng hình ảnh của họ vô giới hạn.

Với tôi, một hợp đồng AI tử tế cần trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: dữ liệu nào được thu thập, bản sao được sử dụng trong sản phẩm nào, trong thời hạn bao lâu, có được chuyển giao cho bên thứ ba hay không, người sở hữu có được trả thêm tiền khi phạm vi sử dụng mở rộng và có quyền rút lại sự đồng ý trong những trường hợp nào? Không phải điều khoản nào cũng có thể đáp ứng mọi mong muốn, nhưng ít nhất người ký cần biết mình đang trao đi quyền gì. Sự minh bạch ấy cũng giúp doanh nghiệp tránh những tranh chấp về sau, thay vì xem bảo vệ quyền sáng tạo như một khoản chi phí gây cản trở đổi mới.

Tôi không biết quyết định của Nicolas Cage sẽ ảnh hưởng thế nào đến những hợp đồng tương tự trong ngành điện ảnh. Ông có danh tiếng, kinh nghiệm và khả năng tự lựa chọn dự án mà nhiều diễn viên trẻ chưa có. Nhưng điều khiến tôi chú ý là ông đã công khai đặt giới hạn của mình, trong khi công nghệ đang khiến ranh giới giữa người thật và bản sao ngày càng khó nhận biết. Đôi khi, một lời từ chối có giá trị không phải vì nó khiến công nghệ dừng lại, mà vì nó buộc những người đang triển khai công nghệ phải giải thích rõ hơn về những gì họ muốn được phép làm.

Và câu chuyện ấy không chỉ dành cho các ngôi sao điện ảnh. Hôm nay, có thể chúng ta chưa phải diễn viên, người lồng tiếng hay nhà sáng tạo chuyên nghiệp. Nhưng nếu từng đăng ảnh lên mạng, ghi âm giọng nói, quay video hoặc xây dựng thương hiệu cá nhân, chúng ta cũng đang để lại những dấu vết có thể được công nghệ xử lý. Điều đó không có nghĩa phải sợ hãi mỗi khi sử dụng Internet, càng không có nghĩa mọi dữ liệu đều chắc chắn bị lấy đi. Nó chỉ nhắc rằng quyền riêng tư và quyền kiểm soát danh tính cần được xem là những vấn đề thực tế, chứ không phải chuyện xa vời chỉ xảy ra với người nổi tiếng.

Tôi vẫn tin AI có thể tạo ra nhiều điều hữu ích cho ngành sáng tạo. Một người làm phim độc lập có thể tiếp cận những công cụ từng nằm ngoài khả năng tài chính của mình; một nhà sáng tạo nhỏ có thể sản xuất nội dung hiệu quả hơn; một diễn viên có thể tìm thêm cách khai thác giọng nói của mình mà không cần xuất hiện trong mọi buổi thu. Nhưng những cơ hội ấy chỉ thực sự đáng giá khi người tạo ra giá trị vẫn có quyền tham gia quyết định cách giá trị của họ được sử dụng.

Sau cùng, câu hỏi không phải là AI có thể bắt chước Nicolas Cage giống đến mức nào. Câu hỏi là nếu một ngày bản sao ấy có thể nói, diễn xuất và xuất hiện gần như không khác gì ông, ai sẽ có quyền quyết định nó được làm gì? Người tạo ra công nghệ, hãng phim bỏ tiền sản xuất, hay người đã dành cả đời để tạo nên gương mặt và phong cách mà khán giả nhận ra?

Tôi nghĩ chúng ta không cần phải chọn giữa việc chấp nhận AI và bảo vệ con người. Một xã hội có thể khuyến khích công nghệ phát triển, đồng thời yêu cầu sự đồng ý rõ ràng, thù lao công bằng và trách nhiệm minh bạch khi sử dụng danh tính của người khác. Bởi gương mặt có thể được sao chép, giọng nói có thể được tái tạo, nhưng quyền quyết định mình sẽ xuất hiện như thế nào trước thế giới không nên tự động biến mất chỉ vì công nghệ đã làm được điều đó.

Quảng cáo

Bản quyềnTrí tuệ nhân tạo

Người viết

M.T.V

Bài đứng tên M.T.V là những bài tổng hợp của blog M.T.V · Men Tech Vision. Với các bài này, AI giúp chúng tôi tìm kiếm, kiểm chứng và soạn bản nháp, còn Zen hoặc Minh Trung là người đọc lại, sửa câu chữ và soát kỹ những thông tin quan trọng như giá cả, quy định, số liệu trước khi đăng. Bài nào có trải nghiệm dùng thật của ai thì đứng tên người đó. Cách chúng tôi dùng AI được nói rõ trong Chính sách biên tập.

M.T.V là blog cá nhân, không đưa tin. Bài viết là góc nhìn của người viết; cách chúng tôi kiểm chứng và dùng AI được nói rõ trong Chính sách biên tập.