Đội cồng chiêng Mrong Yo, Gia Lai

Nhiều vấn đề thuộc về lĩnh vực âm nhạc của các dân tộc thiểu số đã được xới lên qua nhiều góc nhìn khác nhau. Trong đó mối quan tâm chung hiển hiện với nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc quốc tế là làm thế nào để duy trì môi trường âm nhạc như mong muốn trước quá trình chuyển đổi, toàn cầu hóa đang diễn ra ngày càng sâu rộng, tất yếu?

Cảnh báo việc thay đổi môi trường diễn xướng của âm nhạc dân tộc thiểu số

Như tin đã đưa, Hội nghị chuyên đề lần thứ 6 của nhóm nghiên cứu ICTM Âm nhạc và các dân tộc thiểu số là một trong hai hội nghị chuyên đề của Hội đồng Âm nhạc truyền thống thế giới được tổ chức tại VN lần này, bên cạnh Hội nghị chuyên đề lần thứ 2 nhóm nghiên cứu ICTM Âm nhạc dân tộc học ứng dụng.

Ngay trong lần đầu tiên đăng cai tổ chức hai hội nghị âm nhạc quốc tế này của ICTM, VN đã đón hơn 70 học giả quốc tế từ các châu lục về tham gia. TS Lê Thị Minh Lý, Phó Cục trưởng Cục DSVH, Bộ VHTTDL khẳng định: “Đây là một vinh dự lớn đối với những người hoạt động âm nhạc ở VN nói chung và những người làm công tác nghiên cứu, giáo dục đào tạo âm nhạc nói riêng.

Đây cũng là một cơ hội tốt để các nhà văn hóa, nghệ thuật âm nhạc VN có điều kiện được gặp gỡ, chia sẻ, trao đổi thông tin, kinh nghiệm về những vấn đề sưu tầm, nghiên cứu, giáo dục đào tạo, truyền bá âm nhạc được các chuyên gia thế giới quan tâm”.

Thực tế, bên cạnh những phiên họp mang đậm tính học thuật của Hội nghị lần này, những buổi hòa nhạc, biểu diễn âm nhạc của VN đã đem đến cho nhiều học giả âm nhạc thế giới sự quan tâm, thích thú đầy bất ngờ, ý nghĩa. Dưới nhiều góc nhìn của nhiều học giả quốc tế đến từ nhiều nước khác nhau, có trường phái hay phương pháp nghiên cứu âm nhạc khác nhau cũng đem đến cho giới nghiên cứu âm nhạc VN một bức tranh toàn cảnh về công tác nghiên cứu âm nhạc trên thế giới.

Đáng chú ý, “hồi chuông” cảnh báo về việc thay đổi môi trường diễn xướng của âm nhạc dân tộc thiểu số nói riêng cũng như âm nhạc truyền thống nói chung trên thế giới đã được đa số học giả gióng lên ráo riết. Học giả Svanibor Pettan người Slovenia khẳng định: “Môi trường âm nhạc đang thay đổi. Âm nhạc dân tộc ít người cũng đang tự định hướng chuyển đổi sang môi trường diễn xướng mới. Đó là quá trình chuyển đổi không thể ngăn cản được. Nhưng làm thế nào để chúng ta có thể duy trì môi trường diễn xướng như mong muốn? Đó là thách thức chung với âm nhạc dân tộc thiểu số nói chung trên toàn thế giới”.

Qua gần 20 phiên họp của Hội nghị lần thứ 6 nhóm nghiên cứu ICTM Âm nhạc và các dân tộc thiểu số đã có không ít những kiến giải thú vị về vấn đề sống còn của âm nhạc các dân tộc thiểu số. Nhà nghiên cứu người Áo Lechleiner Gerda quan niệm rằng kho lưu trữ nghiên cứu âm thanh chính là nơi có thể duy trì truyền thống và khẳng định: “Khi được giới thiệu cả những phiên bản nguyên gốc và những phiên bản khác, những bản thu thanh mang tính lịch sử này đã gợi lên những cảm xúc và một ý nghĩa đặc biệt với cộng đồng thiểu số. Đó là trường hợp cụ thể về tính bền vững…”.

Trong khi đó, học giả Dimitrijevsky Aleksandar, Macedonia qua công trình nghiên cứu “Vai trò của các nhạc sĩ Rumani trong việc sáng tạo ra hệ thống bài bản âm nhạc cơ bản trong phong tục đám cưới đương đại của người Macedoni” đã dày công khảo sát các thể loại, trình diễn hay nhạc nền qua từng giai đoạn, từ đó khẳng định vị trí của các nhạc sĩ trong việc duy trì sự bền vững của âm nhạc thiểu số bằng vai trò chủ đạo của họ trong sự hình thành hệ bài bản cốt lõi và những ảnh hưởng của nó với văn hóa địa phương.

Âm nhạc dân tộc thiểu số VN trong cộng đồng âm nhạc dân tộc

Tại Hội nghị lần thứ 6 nhóm nghiên cứu ICTM Âm nhạc và các dân tộc thiểu số đã có nhiều phiên họp riêng về âm nhạc và các dân tộc thiểu số VN. Nhiều bản tham luận của nhà nghiên cứu VN đã được các học giả nước ngoài đánh giá cao.

Tại Hội nghị cũng đã xuất hiện khá nhiều bản tham luận của nhà nghiên cứu nước ngoài về âm nhạc VN như tham luận của Gisa Jahnichen – Đức Dấu ấn của các dân tộc thiểu số trong nghệ thuật trình diễn của người Việt – một lịch sử ngắn của sự lệ thuộc về âm nhạc hay tham luận của Barley Norton – Anh quốc Di sản văn hóa, Phục hồi âm nhạc và Ca trù VN…

Trước sự quan tâm của nhiều học giả nước ngoài về cách thức duy trì sự phát triển bền vững của âm nhạc truyền thống cũng như âm nhạc các dân tộc ít người của VN trước sự chuyển đổi môi trường diễn xướng đang diễn ra rộng khắp trên thế giới, kiến giải của GS. TSKH Tô Ngọc Thanh – Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian VN đã tạo được sự đồng thuận, nhất trí cao.

Nhìn nhận sự thay đổi môi trường như một quy luật tất yếu, GS.TSKH Tô Ngọc Thanh khẳng định ký ức lịch sử là cốt lõi của con người, vì thế khôi phục âm nhạc dân gian ở VN cũng luôn gắn với tâm thức của dân tộc.

Vậy nên theo ông, trong môi trường diễn xướng, mới âm nhạc truyền thống cũng phải có 4 sự thay đổi về chức năng, vị trí trong xã hội công chúng, hình thức và nội dung để có thể số phận của âm nhạc, từng điệu hát, dân vũ không "chết" đi mà vẫn có mặt trong cuộc sống hôm nay với diện mạo mới.

Trước sự quan tâm của các học giả nước ngoài về vấn đề duy trì tính độc lập tương đối của âm nhạc thiểu số ít người trước nguy cơ bị đồng hóa, thay đổi môi trường, GS.TSKH Tô Ngọc Thanh khẳng định: “Ở VN dân tộc thiểu số và đa số sống chung trong một quốc gia, một hệ sinh thái, cùng gắn bó với nhau trong lịch sử mấy nghìn năm. Âm nhạc của họ có nhiều nét tương đồng và dị biệt. Sự khác nhau đôi khi chỉ là sự thể hiện cái giống nhau bằng ngôn ngữ khác nhau mà thôi…”.